ความสว่าง (lux) ที่ต้องมีตามประเภทงาน + วิธีวัดและคำนวณค่าเฉลี่ยตามมาตรฐานของไทย

ห้องสำนักงานที่ดูเหมือนสว่างพอ จริง ๆ แล้วผ่านเกณฑ์กฎหมายหรือไม่ และถ้าวัดได้ 9 จุดในห้องเดียว ค่าไหนคือค่าที่ใช้เทียบมาตรฐาน ค่าเฉลี่ยหรือจุดที่มืดที่สุด คำถามแบบนี้ตอบไม่ได้ด้วยการมองด้วยตา ต้องวัดด้วยเครื่องวัดแสงและคำนวณค่าเฉลี่ยตามวิธีที่กฎหมายกำหนด แล้วจึงเทียบกับค่าลักซ์ตามประเภทงาน

ข่าวดีคือเรื่องแสงสว่างเป็นกฎหมายไทยเกือบทั้งหมด ค่าลักซ์ที่ต้องมีอยู่ในตารางมาตรฐานของไทยตรง ๆ ไม่ต้องไปพึ่งมาตรฐานต่างประเทศ บทความนี้เน้นสองเรื่อง คือ (1) งานแบบนี้กฎหมายไทยกำหนดต้องมีกี่ลักซ์ และ (2) จะวัดและคำนวณค่าเฉลี่ยลักซ์อย่างไรให้ถูกวิธีก่อนเทียบมาตรฐาน

ฐานกฎหมาย — กฎกระทรวงสั่ง ประกาศกรมให้ตัวเลข

โครงสร้างกฎหมายเรื่องแสงสว่างแยกเป็นสองชั้น ต้องแยกให้ออกว่าฉบับไหนทำหน้าที่อะไร

ชั้นแรกคือกฎกระทรวงกำหนดมาตรฐานในการบริหาร จัดการ และดำเนินการด้านความปลอดภัยฯ เกี่ยวกับความร้อน แสงสว่าง และเสียง พ.ศ. 2559 ตามข้อ 4 ของกฎกระทรวงฉบับนี้ นายจ้างต้องจัดให้สถานประกอบกิจการมีความเข้มของแสงสว่างไม่ต่ำกว่ามาตรฐานที่อธิบดีประกาศกำหนด

ข้อ 4 บอกแค่ว่า "ต้องไม่ต่ำกว่ามาตรฐาน" แต่ไม่ได้ให้ตัวเลข ตัวเลขจริงไปอยู่ในชั้นที่สอง คือประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน เรื่อง มาตรฐานความเข้มของแสงสว่าง (ลงวันที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2560) ซึ่งมีตารางแนบท้าย 3 ตาราง

ที่ต้องระวังคือ ข้อ 4 เป็นเรื่องความเข้มแสงต้องไม่ต่ำกว่ามาตรฐาน อย่าสับสนกับข้อ 5 ที่เป็นเรื่องการป้องกันแสงจ้าและแสงสะท้อนเข้าตา และข้อ 6 ที่เป็นเรื่องที่มืดทึบคับแคบ ทั้งสามข้ออยู่ในหมวดแสงสว่างเหมือนกัน แต่คนละประเด็น สำหรับภาพรวมทั้งฉบับ อ่านได้ที่ สรุปกฎกระทรวงความร้อน แสงสว่าง และเสียง พ.ศ. 2559

ตารางที่ 1 — พื้นที่ทั่วไปและบริเวณการผลิต

ตารางที่ 1 ของประกาศกรมฯ ใช้กับพื้นที่ทั่วไปที่มีการสัญจรและบริเวณการผลิต จุดเด่นของตารางนี้คือมี 2 คอลัมน์ที่ต้องผ่านทั้งคู่ คือ "ค่าเฉลี่ยความเข้มของแสงสว่าง" และ "จุดที่ความเข้มของแสงสว่างต่ำสุด" ตัวอย่างค่าที่ใช้บ่อย

บริเวณ	ค่าเฉลี่ย (ลักซ์)	จุดต่ำสุด (ลักซ์)
ทางออกฉุกเฉิน เส้นทางหนีไฟ บันไดทางฉุกเฉิน (กรณีไฟดับ)	-	10
ลานจอดรถ ทางเดิน บันได ภายนอกอาคาร	50	25
ทางเดิน บันได ทางเข้าห้องโถง ภายในอาคาร	100	50
โรงอาหาร ห้องปรุงอาหาร ห้องตรวจรักษา	300	150
ห้องสำนักงาน ห้องฝึกอบรม ห้องประชุม ห้องคอมพิวเตอร์	300	150

จุดที่หลายคนพลาด คือทางออกฉุกเฉินและเส้นทางหนีไฟกรณีไฟดับ มีเฉพาะค่า "จุดต่ำสุด" ที่ 10 ลักซ์ โดยวัดตามเส้นทางของทางออกที่ระดับพื้น ไม่ใช่ค่าเฉลี่ย

ตารางที่ 2 — งานที่ใช้สายตาเฉพาะจุด แบ่งตามความละเอียดงาน

ตารางที่ 2 ใช้กับบริเวณที่ลูกจ้างต้องทำงานโดยใช้สายตามองเฉพาะจุด หรือใช้สายตาอยู่กับที่ การจัดประเภทงานต้องดูขนาดชิ้นงานและความแตกต่างของสี ไม่ใช่เดาเอาเอง

ประเภทงาน	ตัวอย่างงาน	ความเข้มแสง (ลักซ์)
งานหยาบ (ชิ้นงานใหญ่กว่า 0.75 มม.)	ตรวจ ประกอบ นับชิ้นงานขนาดใหญ่ งานตีและเชื่อมเหล็ก	200 - 300
งานละเอียดเล็กน้อย	งานไม้ขนาดปานกลาง บรรจุน้ำลงขวด เย็บเล่มหนังสือ	300 - 400
งานละเอียดปานกลาง (งานสำนักงานประจำ ชิ้นงานตั้งแต่ 0.125 มม.)	งานเขียน งานพิมพ์ บันทึกข้อมูล อ่านและประมวลผลข้อมูล	400 - 500
งานละเอียดสูง (ชิ้นงานตั้งแต่ 0.025 มม.)	ปรับเทียบอุปกรณ์ ระบายสีและตกแต่งที่ต้องการความแม่นยำ	600 - 800
งานละเอียดสูงมาก (ชิ้นงานเล็กกว่า 0.025 มม.)	ตรวจสอบชิ้นส่วนขนาดเล็กมาก ซ่อมแซมสิ่งทอสีอ่อน	1,200 - 1,600
งานละเอียดสูงมากเป็นพิเศษ	เจียระไนเพชรพลอย งานทันตกรรม ห้องผ่าตัด	2,400 หรือมากกว่า

ค่าที่ใช้บ่อยที่สุดคืองานประจำในสำนักงาน เช่น งานเขียน งานพิมพ์ งานบันทึกข้อมูล จัดอยู่ในกลุ่มงานละเอียดปานกลาง ต้องการแสง 400 ถึง 500 ลักซ์ ส่วนที่อยู่ปลายสุดของตารางคืองานละเอียดสูงมากเป็นพิเศษ เช่น การเจียระไนเพชร งานทันตกรรม และห้องผ่าตัด ต้องการ 2,400 ลักซ์ขึ้นไป

ตารางที่ 3 — แสงโดยรอบจุดทำงาน ลดความต่างแสง

ตารางที่ 3 จัดการเรื่องที่หลายคนมองข้าม คือความสัมพันธ์ระหว่างความสว่างของจุดทำงานกับพื้นที่รอบ ๆ ถ้าจุดทำงานสว่างจ้าแต่รอบ ๆ มืด ตาจะล้าจากการปรับโฟกัสไปมา ตารางนี้จึงกำหนดว่าเมื่อจุดทำงานสว่างเท่านี้ พื้นที่รอบต้องสว่างอย่างน้อยเท่าไหร่

พื้นที่ 1 (จุดทำงาน)	พื้นที่ 2 (รัศมีเอื้อมมือถึง)	พื้นที่ 3 (รอบนอก)
1,000 - 2,000 ลักซ์	300 ลักซ์	200 ลักซ์
มากกว่า 2,000 - 5,000 ลักซ์	600 ลักซ์	300 ลักซ์
มากกว่า 5,000 - 10,000 ลักซ์	1,000 ลักซ์	400 ลักซ์
มากกว่า 10,000 ลักซ์	2,000 ลักซ์	600 ลักซ์

ตารางนี้สำคัญมากกับงานละเอียดที่จุดทำงานต้องสว่างสูง ถ้าคุมเฉพาะจุดทำงานให้ผ่าน แต่ปล่อยพื้นที่รอบมืดไป ก็ยังถือว่าไม่ครบตามมาตรฐาน เพราะตาล้าและเสี่ยงต่อความผิดพลาดในงาน เรื่องตาล้าและอาการที่ตามมา เชื่อมโยงกับ Office Syndrome และการยศาสตร์สำนักงาน

วิธีวัดและคำนวณค่าเฉลี่ย

ค่าลักซ์ในตารางจะใช้เทียบได้ต่อเมื่อวัดถูกวิธี วิธีการตรวจวัดอยู่ในประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการตรวจวัดและการวิเคราะห์สภาวะการทำงานฯ (ลงวันที่ 8 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2561) คนละฉบับกับตารางค่าลักซ์ ต้องใช้ให้ถูกหน้าที่

เครื่องวัดและการปรับศูนย์ ตามข้อ 8 ของประกาศกรมฯ พ.ศ. 2561 ต้องใช้เครื่องวัดแสงที่ได้มาตรฐาน CIE 1931 ของคณะกรรมาธิการระหว่างประเทศว่าด้วยความส่องสว่าง หรือ ISO/CIE 10527 หรือเทียบเท่า และก่อนเริ่มวัดต้องปรับให้เครื่องอ่านค่าที่ศูนย์ (Photometer Zeroing)

ช่วงเวลาที่วัด ตามข้อ 7 ให้ตรวจวัดในสภาพการทำงานปกติ และในช่วงเวลาที่มีแสงสว่างตามธรรมชาติน้อยที่สุด เพื่อให้ได้ค่าที่แย่ที่สุดของวัน

พื้นที่ทั่วไปและบริเวณการผลิต ตามข้อ 9 ให้ตรวจวัดในแนวระนาบสูงจากพื้น 75 เซนติเมตร และหาค่าเฉลี่ยโดยวัดทุก ๆ 2 x 2 ตารางเมตร แต่หากติดหลอดไฟในลักษณะที่แน่นอนซ้ำ ๆ กัน วัดในจุดที่เป็นตัวแทนของพื้นที่ที่มีแสงตกกระทบลักษณะเดียวกันได้

งานเฉพาะจุด ตามข้อ 10 บริเวณที่ลูกจ้างต้องทำงานโดยใช้สายตามองเฉพาะจุด ให้ตรวจวัดที่จุดที่สายตาตกกระทบชิ้นงานหรือจุดที่ทำงานของลูกจ้าง (Workstation) แล้วนำค่าที่วัดได้ไปเทียบกับตารางที่ 2 โดยตรง

สรุปง่าย ๆ คือ พื้นที่ทั่วไปวัดที่ 75 เซนติเมตรจากพื้น ทุกตาราง 2 x 2 เมตร แล้วเฉลี่ย ส่วนงานเฉพาะจุดวัดที่จุดสายตาตกกระทบชิ้นงานโดยตรง ไม่ต้องเฉลี่ย

ตัวอย่างคำนวณค่าเฉลี่ย — ห้องสำนักงาน

ค่าตัวเลขในตัวอย่างนี้เป็นค่าสมมติเพื่อสาธิตวิธีคำนวณ ไม่ใช่ค่าจากหน้างานจริง

สมมติห้องสำนักงานขนาดหนึ่ง วัดความเข้มแสงในแนวระนาบสูงจากพื้น 75 เซนติเมตร โดยแบ่งเป็นตาราง 3 x 3 ได้ 9 จุด ค่าที่อ่านได้ (หน่วยลักซ์) เป็นดังนี้

410   395   430
380   420   405
365   400   415

ขั้นที่ 1 — หาค่าเฉลี่ย รวมทุกจุดแล้วหารด้วยจำนวนจุด

ผลรวม = 410 + 395 + 430 + 380 + 420 + 405 + 365 + 400 + 415 = 3,620 ลักซ์
ค่าเฉลี่ย = 3,620 / 9 = 402 ลักซ์

ขั้นที่ 2 — เทียบกับมาตรฐาน งานประจำในสำนักงานจัดอยู่ในกลุ่มงานละเอียดปานกลาง ตามตารางที่ 2 ต้องการ 400 ถึง 500 ลักซ์ ค่าเฉลี่ยที่วัดได้ 402 ลักซ์ จึงผ่านเกณฑ์ขั้นต่ำ แต่อยู่ที่ปลายล่างของช่วง

ขั้นที่ 3 — ดูจุดต่ำสุด จุดที่มืดที่สุดในห้องนี้คือ 365 ลักซ์ ซึ่งต่ำกว่า 400 ลักซ์ หมายความว่าโต๊ะที่อยู่ตรงจุดนั้นแสงไม่พอตามเกณฑ์งานสำนักงาน แม้ค่าเฉลี่ยทั้งห้องจะผ่าน นี่คือเหตุผลที่ต้องดูทั้งค่าเฉลี่ยและการกระจายของแสง ไม่ใช่ดูแค่ตัวเลขเฉลี่ยตัวเดียว

ข้อควรระวังที่ทำให้ผลตรวจผิดพลาด

• ค่าเฉลี่ยผ่านแต่จุดต่ำสุดไม่ผ่าน ในตารางที่ 1 มีทั้งคอลัมน์ค่าเฉลี่ยและจุดต่ำสุด ต้องผ่านทั้งคู่ ส่วนงานเฉพาะจุดในตารางที่ 2 วัดที่ Workstation โดยตรง ห้ามใช้ค่าเฉลี่ยของห้องมากลบจุดที่มืด
• จัดประเภทงานผิด การจัดงานเข้ากลุ่มในตารางที่ 2 ต้องดูขนาดชิ้นงานและความแตกต่างของสี เช่น ชิ้นงานใหญ่กว่า 0.75 มิลลิเมตรเป็นงานหยาบ ตั้งแต่ 0.125 มิลลิเมตรเป็นงานละเอียดปานกลาง ไม่ใช่เดาจากชื่อแผนก
• ลืมเรื่องแสงจ้าและแสงสะท้อน แม้ค่าลักซ์ผ่าน แต่ถ้ามีแสงจ้าหรือแสงสะท้อนเข้าตาลูกจ้างโดยตรง ก็ยังผิดข้อ 5 ของกฎกระทรวงฯ พ.ศ. 2559 ที่ให้จัดฉาก แผ่นฟิล์มกรองแสง หรือมาตรการป้องกัน

• วัดผิดช่วงเวลา ถ้าวัดตอนแดดส่องเต็มที่ ค่าจะสูงเกินจริง ต้องวัดในช่วงที่แสงธรรมชาติน้อยที่สุดตามข้อ 7

เทียบกับมาตรฐานต่างประเทศ

ในระดับสากลมีมาตรฐานแสงสว่างเช่น EN 12464-1 ของยุโรป และแนวทางของ IES (Illuminating Engineering Society) ของสหรัฐอเมริกา ซึ่งให้ค่าแนะนำตามประเภทงานคล้ายกัน แต่ค่าตัวเลขและการจัดกลุ่มงานไม่เหมือนกับตารางไทยทุกประการ

มาตรฐานต่างประเทศเหล่านี้ไม่ใช่กฎหมายไทย ผู้ตรวจของกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานใช้ตารางแนบท้ายประกาศกรมฯ (ลงวันที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2560) เป็นเกณฑ์ตัดสิน ฉะนั้นค่าตัวเลขให้ยึดตารางไทยเป็นกฎ ส่วน EN 12464-1 หรือ IES ใช้เป็นข้อมูลออกแบบเพิ่มเติมได้ แต่ห้ามนำค่าต่างประเทศมาอ้างแทนค่าไทย

คำถามที่พบบ่อย

ถาม: งานสำนักงานทั่วไปต้องมีแสงกี่ลักซ์ ตอบ: งานประจำในสำนักงาน เช่น งานเขียน งานพิมพ์ บันทึกข้อมูล อยู่ในกลุ่มงานละเอียดปานกลาง ตามตารางที่ 2 ของประกาศกรมฯ ต้องการ 400 ถึง 500 ลักซ์

ถาม: วัดแสงต้องวัดที่ความสูงเท่าไหร่ ตอบ: พื้นที่ทั่วไปและบริเวณการผลิต วัดในแนวระนาบสูงจากพื้น 75 เซนติเมตร และวัดทุก ๆ 2 x 2 ตารางเมตรแล้วเฉลี่ย ตามข้อ 9 ของประกาศกรมฯ พ.ศ. 2561 ส่วนงานเฉพาะจุดวัดที่จุดสายตาตกกระทบชิ้นงานตามข้อ 10

ถาม: ทางหนีไฟต้องสว่างกี่ลักซ์ ตอบ: ทางออกฉุกเฉิน เส้นทางหนีไฟ และบันไดทางฉุกเฉิน กรณีไฟดับ ต้องมีจุดที่ความเข้มแสงต่ำสุดไม่น้อยกว่า 10 ลักซ์ โดยวัดตามเส้นทางของทางออกที่ระดับพื้น ตามตารางที่ 1

ถาม: ถ้าค่าเฉลี่ยทั้งห้องผ่าน แต่บางโต๊ะมืด ถือว่าผ่านไหม ตอบ: ขึ้นกับว่าใช้ตารางไหน ตารางที่ 1 มีทั้งค่าเฉลี่ยและจุดต่ำสุดที่ต้องผ่านทั้งคู่ ส่วนงานเฉพาะจุดตามตารางที่ 2 วัดที่ Workstation โดยตรง ถ้าโต๊ะนั้นเป็นจุดทำงานจริงและแสงต่ำกว่าเกณฑ์ ก็ถือว่าไม่ผ่าน แม้ค่าเฉลี่ยทั้งห้องจะผ่าน

ถาม: ใช้มาตรฐาน EN 12464-1 หรือ IES แทนได้ไหม ตอบ: ใช้แทนกฎหมายไทยไม่ได้ มาตรฐานเหล่านั้นเป็นของต่างประเทศ ค่าตัวเลขต้องยึดตารางแนบท้ายประกาศกรมฯ ของไทยเป็นเกณฑ์ตัดสิน จะใช้มาตรฐานสากลเป็นข้อมูลออกแบบเพิ่มได้ แต่ไม่ใช่เกณฑ์ที่ผู้ตรวจใช้

สรุป

• ฐานกฎหมายแยกสองชั้น คือกฎกระทรวงฯ พ.ศ. 2559 ข้อ 4 สั่งว่าแสงต้องไม่ต่ำกว่ามาตรฐาน ส่วนค่าลักซ์จริงอยู่ในประกาศกรมฯ มาตรฐานความเข้มของแสงสว่าง (ลงวันที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2560) ซึ่งมี 3 ตาราง
• ค่าที่ใช้บ่อย ได้แก่ ทางหนีไฟกรณีไฟดับจุดต่ำสุด 10 ลักซ์, ทางเดิน/บันไดในอาคารเฉลี่ย 100 ลักซ์, งานสำนักงานประจำ 400 - 500 ลักซ์ และงานละเอียดสูงมากเป็นพิเศษ 2,400 ลักซ์ขึ้นไป
• วิธีวัด พื้นที่ทั่วไปวัดที่ความสูง 75 เซนติเมตรจากพื้น ทุก 2 x 2 ตารางเมตรแล้วเฉลี่ย ส่วนงานเฉพาะจุดวัดที่ Workstation โดยตรง ใช้เครื่องวัดมาตรฐาน CIE 1931 และวัดในช่วงแสงธรรมชาติน้อยที่สุด
• ดูทั้งค่าเฉลี่ยและจุดต่ำสุด ในตารางที่ 1 ต้องผ่านทั้งสองคอลัมน์ และต้องระวังแสงจ้า/แสงสะท้อนตามข้อ 5 แม้ค่าลักซ์จะผ่านแล้ว
• ค่าตัวเลขยึดตารางไทยเป็นกฎ มาตรฐานต่างประเทศอย่าง EN 12464-1 หรือ IES ใช้เป็นข้อมูลออกแบบได้ แต่ไม่ใช่เกณฑ์ที่ผู้ตรวจใช้

---

อ้างอิงกฎหมาย

• กฎกระทรวงกำหนดมาตรฐานในการบริหาร จัดการ และดำเนินการด้านความปลอดภัยฯ เกี่ยวกับความร้อน แสงสว่าง และเสียง พ.ศ. 2559 (ข้อ 4 แสงไม่ต่ำกว่ามาตรฐาน · ข้อ 5 แสงจ้า/แสงสะท้อน · ข้อ 6 ที่มืดทึบคับแคบ)
• ประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน เรื่อง มาตรฐานความเข้มของแสงสว่าง (ลงวันที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2560) (ตารางที่ 1 พื้นที่ทั่วไป · ตารางที่ 2 งานเฉพาะจุดตามความละเอียด · ตารางที่ 3 แสงรอบ workstation)
• ประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการตรวจวัดและการวิเคราะห์สภาวะการทำงานเกี่ยวกับระดับความร้อน แสงสว่าง หรือเสียงฯ (ลงวันที่ 8 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2561) (ข้อ 7 ช่วงเวลาวัด · ข้อ 8 เครื่องวัด CIE 1931 · ข้อ 9 วัดที่ 75 ซม. ทุก 2x2 ตร.ม. · ข้อ 10 งานเฉพาะจุดวัดที่ Workstation)

มาตรฐานต่างประเทศที่อ้างถึง (ไม่ใช่กฎหมายไทย)

• EN 12464-1 — Light and lighting: Lighting of work places (มาตรฐานยุโรป) ให้ค่าแนะนำตามประเภทงาน ค่าตัวเลขต่างจากตารางไทย
• IES (Illuminating Engineering Society, สหรัฐอเมริกา) — แนวทางการออกแบบแสงสว่าง โดยข้อ 9 ของประกาศกรมฯ พ.ศ. 2561 อ้างวิธีคำนวณค่าเฉลี่ยตาม IES Lighting Handbook เป็นแนวทางอ้างอิงในการตรวจวัด