⚙️ เครื่องจักร / ปั้นจั่น / หม้อน้ำ

เกณฑ์ปลดระวาง Wire Rope และสลิงลวด — เส้นลวดขาดต่อ Lay, สึก, Kink ตาม ASME B30.9/B30.30 เทียบลักษณะต้องห้ามกฎไทย ข้อ 86

เกณฑ์ปลดระวางลวดสลิง 2 ชุดแยกชัด กฎกระทรวง 2564 ข้อ 86 (ขาด 3/6/2 เส้น, สึก 1/3, dia ลด 5%) เทียบ ASME B30.9 (10/5 เส้นต่อ lay) และ B30.30 standing rope 3 เส้น พร้อม design factor

Safety Station 10120 มิถุนายน 2569อ่าน 16 นาที · 3,527 คำ

เกณฑ์ปลดระวาง Wire Rope และสลิงลวด — เส้นลวดขาดต่อ Lay, สึก, Kink ตาม ASME B30.9/B30.30 เทียบลักษณะต้องห้ามกฎไทย ข้อ 86

ลวดสลิงเส้นเดียวกัน ถ้าตรวจตามกฎหมายไทยอาจยังใช้ได้ แต่ถ้าตรวจตามมาตรฐาน ASME ของสหรัฐ อาจต้องปลดระวางไปแล้ว และในทางกลับกันก็เป็นได้ เพราะเกณฑ์ตัวเลขของสองชุดนี้ไม่เท่ากัน และไม่ได้นับเส้นลวดขาดด้วยวิธีเดียวกัน คนที่จับเอาตัวเลขสองชุดมาปนกันในหัว คือ คนที่ตัดสินใจปลดระวางลวดสลิงผิดพลาดได้ง่ายที่สุด

บทนี้แยกเกณฑ์ออกเป็นสองชุดให้ชัดเจน คือ ชุดที่เป็นกฎหมายไทย และ ชุดที่เป็นมาตรฐานสากล ASME ห้ามนำตัวเลขสองชุดมาผสมกันในประโยคเดียว เพราะนั่นคือ จุดที่เกิดความผิดพลาดอันตรายที่สุด

ก่อนอื่น — "ช่วงเกลียว" หรือ lay คืออะไร

ภาพประกอบอธิบาย 1 ช่วงเกลียว (lay) ของลวดสลิงคือระยะที่เกลียวพันครบหนึ่งรอบ และตารางลักษณะชำรุด 6 แบบที่ต้องปลดระวาง ได้แก่ เส้นลวดขาด สึก ขมวดหักงอ แตกเกลียวเป็นกรง ถูกบดกระแทกแบน และสนิมกัดกร่อน

ทุกเกณฑ์เรื่องเส้นลวดขาดอ้างอิงหน่วย "หนึ่งช่วงเกลียว" หรือในภาษาอังกฤษเรียก one rope lay ถ้าไม่เข้าใจหน่วยนี้ก่อน จะนับเส้นลวดขาดผิด

หนึ่งช่วงเกลียว คือ ระยะตามแนวยาวของลวดสลิง ที่เกลียว (strand) หนึ่งเส้นพันรอบแกนสลิงครบ 1 รอบพอดี พูดง่าย ๆ คือ ระยะที่ลายเกลียวเริ่มวนกลับมาซ้ำตำแหน่งเดิม การนับเส้นลวดขาด ให้นับเฉพาะที่อยู่ภายในระยะหนึ่งช่วงเกลียวนี้ ไม่ใช่นับรวมตลอดทั้งเส้นสลิง

แยกประเภทลวดสลิงก่อนเลือกเกณฑ์

ลวดสลิงสามบริบทนี้ใช้เกณฑ์ปลดระวางต่างกัน ต้องรู้ก่อนว่ากำลังตรวจตัวไหน

ลวดสลิงเคลื่อนที่ หรือ running rope คือ ลวดสลิงที่วิ่งผ่านรอกและม้วนเก็บ มีการดัดงอซ้ำ ๆ ตลอดการใช้งาน
ลวดสลิงยึดโยง หรือ standing rope คือ ลวดสลิงที่ขึงตรึงอยู่กับที่ เช่น สายยึดโยงบูม ไม่ได้วิ่งผ่านรอก
สลิงยก หรือ sling คือ เส้นลวดที่ทำเป็นอุปกรณ์ผูกมัดยึดเกาะวัสดุเพื่อยก

เหตุที่เกณฑ์ต่างกัน เพราะแต่ละแบบรับแรงและล้าตัวคนละแบบ ลวดยึดโยงที่ไม่ได้ดัดงอ มักมีการล้าตัวภายในที่มองไม่เห็นจากผิว เกณฑ์จึงเข้มกว่า

ชุดที่ 1 — เกณฑ์ตามกฎหมายไทย (กฎกระทรวงฯ พ.ศ. 2564 ข้อ 86)

ตัวเลขทุกตัวในตารางนี้ คือ กฎหมายไทย ตามข้อ 86 ของกฎกระทรวงฯ พ.ศ. 2564 ที่ห้ามนายจ้างใช้ลวดสลิงที่มีลักษณะอย่างหนึ่งอย่างใดต่อไปนี้ ถ้าเจอข้อใดข้อหนึ่ง คือ ต้องปลดระวางทันที

ลักษณะที่ตรวจพบ	เกณฑ์ห้ามใช้ตามกฎหมายไทย (ข้อ 86)
ลวดเส้นนอกสึก	สึกไปตั้งแต่ 1 ใน 3 ของเส้นผ่านศูนย์กลางเส้นลวด
ขมวด บดกระแทก แตกเกลียว	ชำรุดจนประสิทธิภาพการใช้งานลดลง
เส้นผ่านศูนย์กลางเล็กลง	เล็กลงเกินร้อยละ 5 ของที่ระบุ
ความร้อน / สนิม	ถูกความร้อนทำลาย หรือเป็นสนิมมากจนเห็นได้ชัด
การกัดกร่อน	ถูกกัดกร่อนชำรุดมากจนเห็นได้ชัด
ลวดสลิงเคลื่อนที่ — เส้นลวดขาด	ขาดตั้งแต่ 3 เส้นขึ้นไป ในเส้นเกลียวเดียวกันต่อหนึ่งช่วงเกลียว หรือขาดรวมกันตั้งแต่ 6 เส้นขึ้นไปในหลายเส้นเกลียว
ลวดสลิงยึดโยง — เส้นลวดขาด	ขาดตรงข้อต่อตั้งแต่ 2 เส้นขึ้นไปในหนึ่งช่วงเกลียว

จุดที่ต้องอ่านให้แม่นในกฎไทย คือ เกณฑ์เส้นลวดขาดของลวดสลิงเคลื่อนที่เป็น 3 เส้นในเกลียวเดียวกัน หรือ 6 เส้นรวมในหลายเกลียว ต่อหนึ่งช่วงเกลียว ส่วนลวดสลิงยึดโยง เป็น 2 เส้นที่ข้อต่อต่อหนึ่งช่วงเกลียว ตัวเลข 3, 6, และ 2 นี้ คือ ตัวเลขของกฎหมายไทย

ค่าความปลอดภัยขั้นต่ำตามกฎไทย (ข้อ 87)

นอกจากลักษณะต้องห้าม กฎไทยยังกำหนดค่าความปลอดภัย (safety factor) ขั้นต่ำของลวดสลิงตามข้อ 87

ลวดสลิงเคลื่อนที่ ต้องมีค่าความปลอดภัยไม่น้อยกว่า 5
ลวดสลิงยึดโยง ต้องมีค่าความปลอดภัยไม่น้อยกว่า 3.5

และตามข้อ 89 (1) ลวดสลิงที่ใช้ผูก มัด หรือยึดโยงวัสดุที่จะยก ต้องมีค่าความปลอดภัยไม่น้อยกว่า 5

ชุดที่ 2 — เกณฑ์ตามมาตรฐานสากล ASME (สหรัฐ ไม่ใช่กฎหมายไทย)

ตัวเลขทุกตัวในส่วนนี้มาจากมาตรฐาน ASME B30.9 และ ASME B30.30 ของสหรัฐ ซึ่งเป็นมาตรฐานสากล ไม่ใช่กฎหมายไทย โรงงานในไทยที่ใช้สลิงนำเข้าที่มี tag มาตรฐาน ASME มักต้องดูเกณฑ์ชุดนี้ควบคู่ไปกับกฎไทย แต่ต้องไม่นำตัวเลขมาปนกับชุดที่ 1

ASME B30.9 — สลิงลวด (wire rope sling)

ชนิดสลิงตาม ASME B30.9	เกณฑ์เส้นลวดขาดต่อหนึ่ง rope lay (มาตรฐานสากล)
strand-laid / single-part	ขาดกระจาย 10 เส้นต่อหนึ่ง rope lay หรือ ขาด 5 เส้นในเกลียวเดียวต่อหนึ่ง rope lay
cable-laid	ขาด 20 เส้นต่อหนึ่ง rope lay
braided น้อยกว่า 8 part	ขาด 20 เส้นต่อหนึ่ง braid
braided ตั้งแต่ 8 part ขึ้นไป	ขาด 40 เส้นต่อหนึ่ง braid

ค่า design factor ของสลิงลวดตาม ASME B30.9 คือ 5 ต่อ 1 (5:1)

ASME B30.30 — ลวดสลิงบนปั้นจั่น (rope)

มาตรฐาน ASME B30.30 (สหรัฐ) ครอบคลุมลวดสลิงที่เป็นส่วนของปั้นจั่น สำหรับลวดสลิงยึดโยง (standing rope) เกณฑ์ปลดระวาง คือ พบเส้นลวดขาด 3 เส้นต่อหนึ่ง lay length

ส่วนลวดสลิงเคลื่อนที่ (running rope) บนปั้นจั่นแต่ละชนิด มาตรฐานสากลกำหนดเกณฑ์ตาม B30 volume ของปั้นจั่นชนิดนั้นโดยเฉพาะ ไม่มีตัวเลขกลางตัวเดียวที่ใช้กับปั้นจั่นทุกชนิด ในทางปฏิบัติให้อ้างอิงเกณฑ์ของ B30 volume ที่ตรงกับชนิดของปั้นจั่นที่ใช้

ทำไมห้ามเอาตัวเลขสองชุดมาปนกัน

อินโฟกราฟิกเปรียบเทียบ 2 ชุดเกณฑ์เส้นลวดขาดแบบแยกคอลัมน์ — ฝั่งกฎกระทรวงไทย 2564 ข้อ 86 (ลวดสลิงเคลื่อนที่ขาด 3 เส้นในเกลียวเดียวหรือรวม 6 เส้นหลายเกลียว ลวดสลิงยึดโยงขาด 2 เส้นที่ข้อต่อ) กับฝั่ง ASME B30.9 สากล (สลิง strand-laid ขาด 10 เส้นกระจายหรือ 5 เส้นในเกลียวเดียวต่อ 1 lay) พร้อมเตือนห้ามนำตัวเลขสองฝั่งมาปนกัน

ขอเน้นย้ำให้ชัดอีกครั้ง เพราะนี่คือจุดที่ผิดบ่อยและอันตรายที่สุด

ตัวเลขเส้นลวดขาดของกฎหมายไทย (ข้อ 86) คือ 3 เส้น หรือ 6 เส้น สำหรับลวดสลิงเคลื่อนที่ และ 2 เส้น สำหรับลวดสลิงยึดโยง
ตัวเลขเส้นลวดขาดของ ASME B30.9 (สหรัฐ) คือ 10 เส้น หรือ 5 เส้น สำหรับสลิงลวด strand-laid

สองชุดนี้ไม่ใช่เกณฑ์เดียวกัน และวัดกับวัตถุคนละบริบท (กฎไทยพูดถึงลวดสลิงเคลื่อนที่และยึดโยงของปั้นจั่น ส่วน ASME B30.9 พูดถึงสลิงยกที่เป็นอุปกรณ์) การเอา 10 หรือ 5 ของ ASME ไปอ้างว่าเป็นเกณฑ์ที่กฎหมายไทยยอมให้ขาดได้ คือ การให้ข้อมูลผิดกฎหมาย เพราะกฎไทยให้ขาดได้น้อยกว่านั้นมาก

หลักปฏิบัติที่ปลอดภัย คือ ในประเทศไทย ใช้ข้อ 86 เป็นเกณฑ์ขั้นต่ำตามกฎหมายเสมอ ถ้าโรงงานใช้สลิงที่ติด tag มาตรฐาน ASME ก็ดูเกณฑ์ ASME ของสลิงเส้นนั้นควบคู่ไปด้วย และเมื่อเกณฑ์สองชุดให้คำตอบต่างกัน ให้เลือกเกณฑ์ที่เข้มกว่า คือ เกณฑ์ที่สั่งปลดระวางเร็วกว่า

ลักษณะอื่นที่ทั้งสองเกณฑ์มองตรงกันเชิงหลักการ

นอกจากเส้นลวดขาด ยังมีลักษณะเสียหายอื่นที่ทั้งกฎไทยและมาตรฐานสากลให้ตรวจด้วยตา (visual inspection) ทุกครั้งก่อนใช้ และเป็นเหตุให้ปลดระวางได้เช่นกัน

การสึก (abrasion/wear) ของลวดเส้นนอก
การขมวด (kink) เกลียวฟู (birdcage) หรือถูกบดกระแทก (crush)
เส้นผ่านศูนย์กลางลดลง
ความเสียหายจากความร้อน
สนิมและการกัดกร่อน
แกนสลิงโผล่ (core protrusion) หรือแกนเสียรูป

ลักษณะเหล่านี้กฎไทยระบุไว้ในข้อ 86 (1) ถึง (5) อยู่แล้ว ส่วน tag มาตรฐานสากลก็ระบุเป็นเหตุปลดระวางเช่นกัน เทคนิคหน้างาน คือ ใส่ถุงมือหนังแล้วลูบไปตามแนวสลิงเบา ๆ ถ้าผ้าหรือถุงมือเกี่ยวเส้นเล็ก ๆ ติดออกมา แปลว่ามีเส้นลวดขาดแล้ว ห้ามใช้มือเปล่าลูบ เพราะปลายลวดที่ขาดแหลมจะตำมือ การตรวจลวดสลิงทุกวันก่อนใช้รวมอยู่ใน Daily Inspection ปั้นจั่น 10 จุด

หน้าที่ตามกฎหมายไทยที่ปิดท้ายเรื่องนี้

เมื่อตรวจแล้วพบว่าลวดสลิงเข้าเกณฑ์ปลดระวาง การฝืนใช้ต่อ คือ การฝ่าฝืนกฎหมายโดยตรง ตามข้อ 62 ของกฎกระทรวงฯ พ.ศ. 2564 นายจ้างต้องไม่ให้ลูกจ้างใช้ปั้นจั่นที่ชำรุดเสียหายหรืออยู่ในสภาพที่ไม่ปลอดภัย ซึ่งครอบคลุมถึงลวดสลิงที่เป็นส่วนของปั้นจั่นด้วย

นอกจากการตรวจตาก่อนใช้ทุกวัน ยังมีหน้าที่ทดสอบประจำปี ตามข้อ 58 นายจ้างต้องจัดให้มีการทดสอบส่วนประกอบและอุปกรณ์ของปั้นจั่นอย่างน้อยปีละหนึ่งครั้ง ตามแบบที่อธิบดีประกาศกำหนด การตรวจประจำวันกับการทดสอบประจำปีเป็นคนละเรื่องและต้องทำทั้งคู่

ภาพรวมข้อบังคับเรื่องลวดสลิงและปั้นจั่นทั้งฉบับอ่านได้ที่ กฎกระทรวงเครื่องจักร ปั้นจั่น หม้อน้ำ พ.ศ. 2564

คำถามที่พบบ่อย

ถาม: เจอลวดสลิงเคลื่อนที่ขาด 3 เส้นในเกลียวเดียว ต้องเปลี่ยนเลยไหม ตามกฎหมายไทย ข้อ 86 (6) ลวดสลิงเคลื่อนที่ที่ขาดตั้งแต่ 3 เส้นขึ้นไปในเส้นเกลียวเดียวกันต่อหนึ่งช่วงเกลียว คือ ลักษณะต้องห้าม ต้องปลดระวาง อย่านำเลข 5 หรือ 10 ของ ASME มาใช้แทน เพราะคนละเกณฑ์กัน

ถาม: สลิงนำเข้ามี tag ASME 5:1 ใช้แทนกฎไทยได้ไหม ค่า design factor 5:1 ของ ASME B30.9 บังเอิญตรงกับค่าความปลอดภัยขั้นต่ำ 5 ของลวดสลิงเคลื่อนที่ตามข้อ 87 (1) แต่เป็นคนละกรอบมาตรฐาน การมี tag ASME ไม่ได้ยกเว้นการตรวจตามเกณฑ์กฎไทย ในไทยให้ยึดข้อ 86 และ 87 เป็นเกณฑ์ขั้นต่ำตามกฎหมาย และดู tag ASME ควบคู่

ถาม: "หนึ่งช่วงเกลียว" กับ "หนึ่งเส้นเกลียว" ต่างกันไหม ต่างกัน หนึ่งช่วงเกลียว (one lay) คือ ระยะตามยาวที่เกลียวพันครบ 1 รอบ ส่วนเส้นเกลียว (strand) คือ มัดของลวดเส้นเล็กที่พันกันเป็นเกลียวเดียว เกณฑ์ไทย "ขาด 3 เส้นในเส้นเกลียวเดียวกัน" หมายถึงนับเส้นลวดที่ขาดภายในเกลียวเส้นเดียว ภายในหนึ่งช่วงเกลียว

ถาม: ลวดสลิงยึดโยงเกณฑ์เข้มกว่าลวดสลิงเคลื่อนที่จริงไหม จริง ตามกฎไทย ลวดสลิงยึดโยงปลดระวางที่เส้นลวดขาดตรงข้อต่อเพียง 2 เส้น ขณะที่ลวดสลิงเคลื่อนที่อยู่ที่ 3 หรือ 6 เส้น เพราะลวดยึดโยงไม่ได้ดัดงอ การล้าตัวภายในมักตรวจจากผิวไม่เจอ มาตรฐาน ASME B30.30 ก็ใช้หลักเดียวกัน คือ standing rope เข้มกว่า

สรุป

เกณฑ์ปลดระวางลวดสลิงมีสองชุดที่ห้ามผสมกัน คือ กฎหมายไทย (ข้อ 86) และ มาตรฐานสากล ASME (B30.9/B30.30 สหรัฐ)
กฎหมายไทย ข้อ 86 ลวดสลิงเคลื่อนที่ขาดได้ไม่ถึง 3 เส้นในเกลียวเดียวหรือ 6 เส้นรวม ลวดสลิงยึดโยงขาดได้ไม่ถึง 2 เส้นที่ข้อต่อ ต่อหนึ่งช่วงเกลียว บวกเกณฑ์สึก 1 ใน 3 และ dia ลดเกินร้อยละ 5
มาตรฐาน ASME B30.9 (สหรัฐ) สลิง strand-laid ปลดระวางที่ขาด 10 เส้นต่อ lay หรือ 5 เส้นในเกลียวเดียวต่อ lay design factor 5:1
ASME B30.30 (สหรัฐ) standing rope ปลดระวางที่ขาด 3 เส้นต่อ lay length ส่วน running rope อ้างตาม B30 volume ของปั้นจั่นแต่ละชนิด
ในไทยให้ยึดข้อ 86 และ 87 เป็นเกณฑ์ขั้นต่ำตามกฎหมายเสมอ และเมื่อสองเกณฑ์ต่างกันให้เลือกเกณฑ์ที่เข้มกว่า การฝืนใช้ลวดสลิงที่เข้าเกณฑ์ปลดระวางผิดข้อ 62

อ้างอิงกฎหมายและมาตรฐาน

กฎกระทรวงกำหนดมาตรฐานในการบริหาร จัดการ และดำเนินการด้านความปลอดภัยฯ เกี่ยวกับเครื่องจักร ปั้นจั่น และหม้อน้ำ พ.ศ. 2564 (ข้อ 58, 62, 86, 87, 89)
ASME B30.9 — Slings (มาตรฐานสากลของสหรัฐ ไม่ใช่กฎหมายไทย)
ASME B30.30 — Ropes (มาตรฐานสากลของสหรัฐ ไม่ใช่กฎหมายไทย)