อ่านและคำนวณ Load Chart ปั้นจั่น — ยกได้กี่ตันที่รัศมี/มุมบูม + Gross vs Net เทียบแผนการยกกฎไทย

คำถามที่ผู้บังคับปั้นจั่นต้องตอบให้ได้ก่อนยกทุกครั้ง คือ "ที่ความยาวบูมและรัศมีนี้ เครื่องยกของชิ้นนี้ได้จริงหรือไม่" คำตอบไม่ได้อยู่ที่ความรู้สึกหรือประสบการณ์ แต่อยู่ที่ load chart ของผู้ผลิต — ตารางที่บอกว่าปั้นจั่นยกได้กี่ตันในแต่ละ configuration และจุดที่หลายคนพลาดคือ การอ่านตัวเลข gross ในตารางแล้วคิดว่ายกได้เท่านั้น ทั้งที่ของจริงที่ยกได้คือ net capacity หลังหักน้ำหนักอุปกรณ์ยกแล้ว

ตรงนี้ต้องแยกให้ชัดว่าอะไรมาจากมาตรฐานสากล อะไรมาจากกฎหมายไทย วิธีอ่าน load chart — โครงสร้างตาราง gross/net เส้นหนา — เป็นแนวปฏิบัติตาม ASME B30.5 ซึ่งเป็นมาตรฐานสากลของสหรัฐอเมริกา ไม่ใช่กฎหมายไทย ส่วนกฎหมายไทยคือกฎกระทรวงเครื่องจักรฯ พ.ศ. 2564 ที่บังคับให้ "ต้องมี load chart ของผู้ผลิตติดประกาศ" "ห้ามใช้เกินพิกัด" และ "ต้องทำแผนการยกเมื่อเกินเกณฑ์ที่กำหนด" โดยไทยไม่ได้กำหนดวิธีสร้าง chart เอง แต่บังคับให้ทำตามคู่มือผู้ผลิต

หน้าที่ตามกฎหมายไทยทั้งหมดของปั้นจั่น อ่านสรุปได้ที่ กฎกระทรวงเครื่องจักร ปั้นจั่น หม้อน้ำ พ.ศ. 2564

ASME B30.5 คืออะไร และ load chart มีโครงสร้างอย่างไร

ASME B30.5 เป็นมาตรฐานสากลของสหรัฐอเมริกาว่าด้วยรถปั้นจั่นเคลื่อนที่ (mobile and locomotive cranes) ที่ใช้เป็นกรอบในการทำและอ่าน load chart ทั่วโลก

วิธีอ่าน load chart โครงสร้าง gross/net และเส้นหนาที่อธิบายต่อจากนี้ อิงตาม ASME B30.5 ซึ่งเป็นมาตรฐานสากลของสหรัฐอเมริกา ไม่ใช่กฎหมายไทย กฎกระทรวงเครื่องจักรฯ พ.ศ. 2564 บังคับให้มี load chart ของผู้ผลิต แต่ไม่ได้กำหนดวิธีสร้างตารางเอง

โครงสร้างพื้นฐานของ load chart อ่านได้ดังนี้

• แถวบนสุด = ความยาวบูม (boom length) — บูมยิ่งยาว พิกัดยกยิ่งเปลี่ยน
• คอลัมน์ซ้ายสุด = load radius หรือรัศมีการยก คือระยะแนวราบจากจุดหมุน (center of rotation) ถึงจุดศูนย์กลางของโหลด ไม่ใช่ความยาวบูม
• จุดตัดในตาราง = rated capacity หรือพิกัดยกที่ configuration นั้น ๆ

หลักสำคัญที่ต้องเข้าใจคือ load radius กับความยาวบูมเป็นคนละค่ากัน บูมยาวเท่าเดิม แต่ถ้าลดมุมบูมลง (กางออกไปด้านข้างมากขึ้น) รัศมีจะเพิ่ม และพิกัดยกจะลดลง ผู้บังคับต้องอ่านจาก radius จริงที่หน้างาน ไม่ใช่จากความยาวบูมอย่างเดียว

Gross vs Net Capacity — ตัวเลขในตารางยังไม่ใช่สิ่งที่ยกได้จริง

นี่คือจุดที่พลาดกันมากที่สุด ตัวเลขที่อ่านได้จากจุดตัดในตารางคือ gross capacity ซึ่งยังไม่ใช่น้ำหนักที่ยกของได้จริง สิ่งที่ยกได้จริงคือ net capacity ที่ได้จากการหักน้ำหนักอุปกรณ์ต่าง ๆ ออกแล้ว ความสัมพันธ์ตาม ASME B30.5 คือ

GROSS CAPACITY − CAPACITY DEDUCTIONS = NET CAPACITY

ตัวหักลด (deductions) ที่ต้องนำมาลบออกจาก gross รวมถึง

• น้ำหนัก hook block หลัก (main hook block)
• น้ำหนักอุปกรณ์ยกและสลิงทั้งหมด (rigging — สลิง, shackle, spreader bar)
• น้ำหนัก jib ทั้งกรณีกาง และกรณีพับเก็บไว้ข้างบูม
• น้ำหนัก overhaul ball
• น้ำหนักสาย hoist ที่ห้อยอยู่ (hanging cable/wire rope)

ตัวหักลดแต่ละอย่างต้องดูจากคู่มือผู้ผลิตว่าปั้นจั่นรุ่นนั้นนับอะไรเป็น deduction บ้าง เพราะแต่ละรุ่นนิยามไม่เหมือนกัน ผลในทางปฏิบัติคือ net capacity จะน้อยกว่า gross เสมอ และนี่คือตัวเลขที่ต้องใช้เทียบกับน้ำหนักโหลด ไม่ใช่ gross

เส้นหนาในตาราง — structural strength vs stability/tipping

load chart ตาม ASME B30.5 มักมีเส้นหนา (bold line) คั่นอยู่ในตาราง ซึ่งบอกว่าพิกัดยกในบริเวณนั้นถูกจำกัดด้วยอะไร

• เหนือเส้นหนา = พิกัดถูกจำกัดด้วยความแข็งแรงเชิงโครงสร้าง (structural strength) ของบูมหรือ jib คือถ้ายกเกินค่านี้ บูมอาจคดงอหรือเสียหายเชิงโครงสร้าง
• ใต้เส้นหนา = พิกัดถูกจำกัดด้วยเสถียรภาพหรือการพลิกคว่ำ (stability / tipping) คือถ้ายกเกินค่านี้ ตัวรถปั้นจั่นอาจพลิกคว่ำ

ความต่างนี้สำคัญต่อการประเมินอันตราย เพราะการยกที่ถูกจำกัดด้วย tipping (ใต้เส้น) คือสถานการณ์ที่รถจะเริ่มเอียงและพลิกถ้าเกินพิกัด ส่วนการยกที่ถูกจำกัดด้วย structural (เหนือเส้น) คือบูมจะเสียหายก่อนรถพลิก ทั้งสองกรณีอันตรายทั้งคู่ แต่ลักษณะความเสียหายต่างกัน

รัศมีเพิ่ม พิกัดลด และ boom deflection ทำให้รัศมีจริงมากกว่าที่ตั้ง

หลักการที่ต้องฝังไว้ในหัวคือ เมื่อรัศมีเพิ่ม (โหลดออกห่างจุดหมุน) พิกัดยกลดลงอย่างมีนัยสำคัญ เพราะโมเมนต์ที่ทำให้รถพลิกแปรตามระยะ ยิ่งโหลดไกลจากจุดหมุน แรงที่กดให้พลิกยิ่งมาก พิกัดยกในตารางจึงลดลงเร็วเมื่อรัศมีเพิ่ม

ปัจจัยที่ทำให้สถานการณ์ซ่อนอันตรายคือ boom deflection หรือการที่บูมโก่งตัวลงเมื่อรับโหลด เมื่อบูมโก่ง ปลายบูมจะตกลงและยื่นออก ทำให้ รัศมีจริงมากกว่ารัศมีที่ตั้งไว้ตอนยังไม่มีโหลด ผลคือพิกัดที่ใช้ได้จริงต่ำกว่าที่อ่านจากตารางตามรัศมีเดิม ผู้บังคับต้องเผื่อจุดนี้ ไม่ยกที่พิกัดเฉียดขอบสุด เพราะพอบูมโก่ง รัศมีจริงจะดันให้เข้าไปอยู่ในช่องพิกัดที่ต่ำกว่า

ตัวอย่างคำนวณ step-by-step — ค่าสมมติเพื่อสาธิตเท่านั้น

ตัวเลขในตัวอย่างนี้เป็น ค่าสมมติเพื่อสาธิตวิธีคำนวณ ไม่ใช่ load chart จริงของปั้นจั่นรุ่นใด ในงานจริงต้องใช้ load chart จริงของเครื่องที่จะยกเสมอ ห้ามนำตัวเลขสมมติเหล่านี้ไปใช้กับการยกจริง

สมมติว่าจะยกชิ้นงานหนึ่งชิ้น โดยมีขั้นตอนคำนวณดังนี้

ขั้นที่ 1: หา gross capacity จากตาราง หาจุดตัดระหว่างความยาวบูมและ load radius ที่จะใช้ — สมมติอ่านได้ gross capacity = 20 ตัน (ค่าสมมติ)

ขั้นที่ 2: รวมตัวหักลด (deductions) สมมติ hook block = 0.5 ตัน, สลิงและ shackle = 0.3 ตัน, overhaul ball = 0.2 ตัน → รวม deductions = 1.0 ตัน (ค่าสมมติ ต้องดูคู่มือผู้ผลิตจริง)

ขั้นที่ 3: หา net capacity NET = GROSS − DEDUCTIONS = 20 − 1.0 = 19 ตัน — นี่คือสิ่งที่ยกได้จริง

ขั้นที่ 4: เทียบกับน้ำหนักโหลด + อุปกรณ์ สมมติชิ้นงานหนัก 15 ตัน — เทียบกับ net 19 ตัน ยังอยู่ในพิกัด

ขั้นที่ 5: คำนวณ % ของพิกัดเพื่อเช็ก trigger แผนการยก % ของพิกัด = (น้ำหนักที่ยก / net capacity) × 100 = (15 / 19) × 100 = ประมาณ 79%

เนื่องจากเกิน 75% ของพิกัดยก กรณีนี้เข้าเงื่อนไขที่กฎหมายไทยบังคับให้ต้องจัดทำแผนการยกตามกฎกระทรวง 2564 ข้อ 84(2) ตัวอย่างนี้แสดงให้เห็นว่า การคำนวณ % ของพิกัดต้องคิดจาก net ไม่ใช่ gross เพราะถ้าคิดจาก gross (15/20 = 75%) จะคลาดเคลื่อนและอาจพลาด trigger

โยงกฎหมายไทย: load chart ผู้ผลิต ห้ามเกินพิกัด และแผนการยก

เมื่อข้ามมาที่กฎหมายไทย กฎกระทรวงเครื่องจักรฯ พ.ศ. 2564 ผูกหน้าที่หลายข้อเข้ากับการอ่าน load chart โดยตรง

ต้องมี load chart ของผู้ผลิตติดประกาศ — ข้อ 65 และ ข้อ 79/83

ข้อ 65 ของกฎกระทรวงเครื่องจักรฯ พ.ศ. 2564 กำหนดว่า สำหรับปั้นจั่นชนิดเคลื่อนที่และปั้นจั่นชนิดอยู่กับที่ที่มีพิกัดยกหลายพิกัด นายจ้างต้องจัดให้มี "ตารางการยกสิ่งของตามที่ผู้ผลิตกำหนด" โดยติดประกาศไว้ให้เห็นได้ชัดเจน

ข้อ 79 (สำหรับปั้นจั่นหอสูง) และข้อ 83 (สำหรับรถปั้นจั่นและเรือปั้นจั่น) กำหนดเพิ่มว่า ตารางการยกสิ่งของต้องแสดงรายละเอียดเกี่ยวกับ "น้ำหนักสิ่งของ มุมองศา และระยะของแขนที่ทำการยก" ติดไว้ในบริเวณที่ผู้บังคับปั้นจั่นเห็นได้ชัดเจน

จุดสำคัญที่ต้องย้ำคือ กฎหมายไทยใช้คำว่า "ตามที่ผู้ผลิตกำหนด" — แปลว่า load chart เป็นของผู้ผลิต ไม่ใช่ตัวเลขที่คำนวณเอง ดัดแปลงเอง หรือประมาณเอง ผู้บังคับมีหน้าที่อ่านและใช้ตามนั้น ส่วนรายละเอียดที่ chart ต้องแสดง (น้ำหนัก มุมองศา ระยะแขน) สอดคล้องกับโครงสร้าง load chart สากลที่อิง radius และ boom length พอดี

ห้ามใช้เกินพิกัด — ข้อ 10

ข้อ 10 ของกฎกระทรวงเดียวกันกำหนดว่า "นายจ้างต้องไม่ใช้หรือยอมให้ลูกจ้างใช้เครื่องจักรทำงานเกินพิกัด หรือขีดความสามารถที่กำหนดไว้ในรายละเอียดคุณลักษณะและคู่มือการใช้งาน" — นี่คือเหตุผลที่ต้องอ่าน load chart ให้เป็น เพราะ "พิกัด" ที่ห้ามเกิน คือค่าใน load chart ที่ configuration นั้น และต้องเทียบกับ net capacity ไม่ใช่ gross

ต้องทำแผนการยกเมื่อเกินเกณฑ์ — ข้อ 84

ข้อ 84 ของกฎกระทรวงเครื่องจักรฯ พ.ศ. 2564 กำหนดให้การทำงานเกี่ยวกับรถปั้นจั่นที่มีลักษณะอย่างหนึ่งอย่างใด ต้องจัดทำแผนการยกและควบคุมให้ปฏิบัติตาม โดยเงื่อนไขที่ผูกกับการอ่าน load chart โดยตรงคือ

• ข้อ 84(2) — การยกวัสดุสิ่งของที่มีน้ำหนัก มากกว่าร้อยละ 75 ของพิกัดยกอย่างปลอดภัย ตามตารางการยกสิ่งของ
• ข้อ 84(6) — การยกวัสดุสิ่งของที่มีน้ำหนัก ตั้งแต่ 25 ตันขึ้นไป

ทั้งสองเงื่อนไขนี้เป็น threshold ที่ผู้บังคับและ lift planner ต้องเช็กจากการอ่าน load chart ทุกครั้ง — ตัวเลข 75% และ 25 ตัน เป็น เกณฑ์ของกฎหมายไทย ไม่ใช่ตัวเลข ASME การคำนวณ % ของพิกัดในตัวอย่างข้างต้นจึงไม่ใช่แค่เรื่องวิศวกรรม แต่เป็นการเช็กว่าเข้าเงื่อนไขกฎหมายข้อ 84(2) หรือไม่

แผนการยกตามข้อ 84 นี้ ข้อ 85 กำหนดให้ต้องจัดทำโดยผู้ควบคุมการใช้รถปั้นจั่นซึ่งผ่านการอบรมตามข้อ 72 และต้องทำเป็นหนังสือ พร้อมรายละเอียดอย่างน้อย เช่น ตารางการยก รัศมีและความยาวแขนที่ใช้ยก และอัตราส่วนของน้ำหนักที่ยกต่อความสามารถในการยก

ผู้บังคับและทีมยกต้องผ่านการอบรม — ข้อ 72

ข้อ 72 กำหนดให้นายจ้างต้องจัดให้ลูกจ้างซึ่งเป็นผู้บังคับปั้นจั่น ผู้ให้สัญญาณ ผู้ยึดเกาะวัสดุ และผู้ควบคุมการใช้ปั้นจั่น ผ่านการอบรมเกี่ยวกับขั้นตอนและวิธีการทำงานที่ปลอดภัย ตามหลักสูตรที่อธิบดีประกาศกำหนด — การอ่าน load chart ให้เป็นคือทักษะที่ต้องได้จากการอบรมนี้

บทบาทของทีมยก โดยเฉพาะผู้ให้สัญญาณที่ต้องสื่อสารกับผู้บังคับ ดูเพิ่มที่ ผู้ให้สัญญาณปั้นจั่น

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อยหน้างาน

• อ่าน gross แล้วคิดว่ายกได้เท่านั้น — ลืมหัก deductions (hook block, สลิง, jib, overhaul ball, สาย hoist) net จริงน้อยกว่า gross เสมอ
• คิด % ของพิกัดจาก gross ไม่ใช่ net — ทำให้เลขคลาดเคลื่อน อาจพลาด trigger แผนการยก 75% ตามข้อ 84(2)
• อ่านจากความยาวบูม ไม่ใช่ load radius — บูมยาวเท่าเดิมแต่ลดมุมลง รัศมีเพิ่ม พิกัดลด ต้องอ่านจากรัศมีจริง
• ไม่เผื่อ boom deflection — บูมโก่งเมื่อรับโหลด รัศมีจริงมากกว่าที่ตั้ง พิกัดที่ใช้ได้จริงต่ำลง อย่ายกเฉียดขอบสุด
• เอาตัวเลข ASME มาอ้างว่าเป็นกฎหมายไทย — ASME B30.5 เป็นมาตรฐานสากลของสหรัฐฯ ส่วนเกณฑ์ 75% และ 25 ตัน เป็นกฎหมายไทยข้อ 84 ต้องแยกให้ชัด
• ใช้ load chart ของรุ่นอื่นหรือดัดแปลงเอง — กฎไทยข้อ 65 บังคับใช้ load chart "ตามที่ผู้ผลิตกำหนด" ของเครื่องนั้น ห้ามใช้ chart ข้ามรุ่น

คำถามที่พบบ่อย

ถาม: กฎหมายไทยบังคับให้สร้าง load chart เองไหม ตอบ: ไม่ใช่ กฎกระทรวงเครื่องจักรฯ พ.ศ. 2564 ข้อ 65 บังคับให้นายจ้างจัดให้มี "ตารางการยกสิ่งของตามที่ผู้ผลิตกำหนด" ติดประกาศไว้ให้เห็นชัดเจน load chart เป็นของผู้ผลิต ผู้บังคับมีหน้าที่อ่านและใช้ตามนั้น ไม่ใช่คำนวณหรือดัดแปลงเอง วิธีอ่าน chart (gross/net, เส้นหนา) อิงตาม ASME B30.5 ซึ่งเป็นมาตรฐานสากลของสหรัฐฯ ไม่ใช่กฎหมายไทย

ถาม: เมื่อไหร่ต้องทำแผนการยกตามกฎหมายไทย ตอบ: ข้อ 84 ของกฎกระทรวง 2564 กำหนดหลายเงื่อนไข ที่ผูกกับ load chart โดยตรงคือ ข้อ 84(2) เมื่อยกของหนักมากกว่าร้อยละ 75 ของพิกัดยกอย่างปลอดภัยตามตารางการยก และข้อ 84(6) เมื่อยกของหนักตั้งแต่ 25 ตันขึ้นไป นอกจากนี้ยังรวมการใช้ปั้นจั่นตั้งแต่สองเครื่องขึ้นไป การยกใกล้สายไฟฟ้า และการยกของที่จุดศูนย์ถ่วงเปลี่ยน

ถาม: ต้องเทียบน้ำหนักโหลดกับ gross หรือ net ตอบ: ต้องเทียบกับ net capacity เพราะ net คือสิ่งที่ยกได้จริงหลังหักน้ำหนัก hook block สลิง jib overhaul ball และสาย hoist ออกแล้ว ตามหลัก ASME B30.5 คือ GROSS − DEDUCTIONS = NET การคำนวณ % ของพิกัดเพื่อเช็ก trigger 75% ตามข้อ 84(2) ก็ต้องคิดจาก net ด้วย

ถาม: เส้นหนาใน load chart หมายถึงอะไร ตอบ: ตามแนวคิด ASME B30.5 เหนือเส้นหนาคือพิกัดถูกจำกัดด้วยความแข็งแรงเชิงโครงสร้าง (structural strength) ของบูม/jib ส่วนใต้เส้นหนาคือพิกัดถูกจำกัดด้วยเสถียรภาพหรือการพลิกคว่ำ (stability/tipping) ทั้งสองกรณีอันตราย แต่ลักษณะความเสียหายต่างกัน

ถาม: ใครเป็นผู้จัดทำแผนการยก ตอบ: ข้อ 85 ของกฎกระทรวง 2564 กำหนดให้แผนการยกตามข้อ 84 ต้องจัดทำโดยผู้ควบคุมการใช้รถปั้นจั่นซึ่งผ่านการอบรมตามข้อ 72 โดยต้องทำเป็นหนังสือ พร้อมรายละเอียดอย่างน้อย เช่น ตารางการยก รัศมีและความยาวแขน และอัตราส่วนน้ำหนักที่ยกต่อความสามารถในการยก

สรุป

• load chart บอกพิกัดยกที่แต่ละ configuration อ่านจากจุดตัดของความยาวบูม (แถวบน) กับ load radius (คอลัมน์ซ้าย) ซึ่ง radius คือระยะแนวราบจากจุดหมุนถึงโหลด ไม่ใช่ความยาวบูม
• net คือสิ่งที่ยกได้จริง ตามหลัก ASME B30.5 คือ GROSS − DEDUCTIONS = NET โดย deductions รวม hook block สลิง jib overhaul ball และสาย hoist ที่ห้อย ต้องเทียบน้ำหนักโหลดกับ net ไม่ใช่ gross
• เส้นหนาในตาราง เหนือเส้น = จำกัดด้วยโครงสร้าง (structural) ใต้เส้น = จำกัดด้วยการพลิกคว่ำ (tipping) ตามแนวคิด ASME B30.5
• รัศมีเพิ่ม พิกัดลด และ boom deflection ทำให้รัศมีจริงมากกว่าที่ตั้ง พิกัดที่ใช้ได้จริงต่ำลง ต้องเผื่อ
• ASME B30.5 เป็นมาตรฐานสากลของสหรัฐฯ ไม่ใช่กฎหมายไทย ส่วนกฎกระทรวง 2564 บังคับให้มี load chart ของผู้ผลิตติดประกาศ (ข้อ 65, 79, 83) ห้ามใช้เกินพิกัด (ข้อ 10) ทำแผนการยกเมื่อเกินร้อยละ 75 ของพิกัด (ข้อ 84(2)) หรือยกของตั้งแต่ 25 ตันขึ้นไป (ข้อ 84(6)) และแผนจัดทำโดยผู้ควบคุมที่อบรมแล้ว (ข้อ 85)

ก่อนยกทุกครั้งควรตรวจสภาพปั้นจั่นและเช็ก load chart ควบกัน ดูจุดตรวจที่ Daily Inspection ปั้นจั่น 10 จุด เพราะ load chart ที่อ่านถูก จะไร้ผลถ้าปั้นจั่นอยู่ในสภาพไม่ปลอดภัย

---

อ้างอิงกฎหมาย

• กฎกระทรวงกำหนดมาตรฐานในการบริหาร จัดการ และดำเนินการด้านความปลอดภัยฯ เกี่ยวกับเครื่องจักร ปั้นจั่น และหม้อน้ำ พ.ศ. 2564 (ข้อ 10 ห้ามใช้เกินพิกัด · ข้อ 65 load chart ผู้ผลิตติดประกาศ · ข้อ 72 อบรมผู้บังคับ/ผู้ควบคุม · ข้อ 79/83 chart แสดงน้ำหนัก/มุมองศา/ระยะแขน · ข้อ 84(2) แผนการยกเมื่อเกินร้อยละ 75 · ข้อ 84(6) แผนการยกเมื่อยกตั้งแต่ 25 ตัน · ข้อ 85 ผู้จัดทำแผนการยก)
• พระราชบัญญัติความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน พ.ศ. 2554 (มาตรา 8 ที่ให้อำนาจออกกฎกระทรวงฉบับนี้)

มาตรฐานสากลที่อ้างถึง (ไม่ใช่กฎหมายไทย)

• ASME B30.5 — Mobile and Locomotive Cranes (American Society of Mechanical Engineers, USA) · กรอบการทำและอ่าน load chart โครงสร้าง gross/net, capacity deductions, เส้นหนา structural vs tipping