อ่าน Marking สะเก็นและตะขอ — WLL, Grade, Size บนอุปกรณ์ Rigging

หน้างานยกของ rigger หยิบสะเก็นจากกล่องมาหนึ่งตัว ตัวอักษรบนตัวมันสึกจนอ่านไม่ออกแล้ว แต่ "ดูขนาดน่าจะรับไหว" เลยเอามาใช้ต่อ นี่คือจุดเริ่มของอุบัติเหตุยกของหลายเคส เพราะสะเก็นสองตัวที่ขนาดเท่ากันเป๊ะ อาจรับน้ำหนักต่างกันหลายเท่า ขึ้นกับว่าทำจากวัสดุอะไร

อุปกรณ์ rigging ตัวเล็ก ๆ อย่างสะเก็น (shackle) และตะขอ (hook) คือจุดเชื่อมที่รับน้ำหนักทั้งหมดของงานยก ถ้ามันพลาด ของตกทันที การอ่าน marking บนตัวมันให้เป็นจึงเป็นทักษะพื้นฐานที่ rigger และ จป. ต้องทำได้ ลองมาดูว่าบนสะเก็นและตะขอมีอะไรเขียนไว้บ้าง อ่านอย่างไร และกฎหมายไทยบังคับอะไร

ศัพท์พื้นฐานที่ต้องรู้ก่อน

• WLL (Working Load Limit) — พิกัดน้ำหนักสูงสุดที่ใช้งานได้อย่างปลอดภัย บางที่เรียก rated load หรือ SWL (Safe Working Load) คำเก่า
• Throat opening — ระยะเปิดปากของตะขอ ถ้าบานออกผิดปกติคือสัญญาณว่าเคยรับโหลดเกิน
• Bow shackle (สะเก็นโบว์) — ตัวโค้งกว้างคล้ายตัว O รับแรงได้หลายทิศ เหมาะกับงานที่มีหลายขาสลิงมารวม
• Dee shackle (สะเก็นดี) — ตัวแคบคล้ายตัว D รับแรงตามแนวดิ่งเป็นหลัก
• Screw pin — สะเก็นที่ใช้สลักเกลียวหมุนเข้าออก สะดวกแต่เหมาะกับงานชั่วคราว
• Bolt-type — สะเก็นที่ใช้สลักแบบมีน็อตและสลักล็อก เหมาะกับงานติดตั้งถาวรหรือถอดบ่อย

อ่าน Marking สะเก็น (Shackle)

มาตรฐานสากลที่ใช้อ้างอิงเรื่อง marking สะเก็นคือ ASME B30.26 ขอย้ำให้ชัดว่า ASME B30.26 เป็นมาตรฐานสากลของสหรัฐฯ ไม่ใช่กฎหมายไทย กฎหมายไทยไม่ได้กำหนดรูปแบบ marking ตามแบบนี้ แต่กำหนดเรื่องค่าความปลอดภัยและห้ามใช้อุปกรณ์ชำรุด (อยู่ในหัวข้อกฎไทย)

ตาม ASME B30.26 บนตัว body ของสะเก็นต้องมี marking จากผู้ผลิตอย่างน้อย 3 อย่าง:

• ชื่อหรือเครื่องหมายผู้ผลิต (manufacturer's name / trademark)
• Rated load (WLL) — พิกัดน้ำหนัก
• Size — ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางของ body

และที่หลายคนลืม — pin (สลัก) ก็ต้องมี marking ด้วย โดยทั่วไประบุผู้ผลิตและเกรด/วัสดุ/พิกัดของสลัก เพราะสลักผิดเกรดทำให้สะเก็นทั้งตัวอ่อนลง

ห้ามเดา WLL จากขนาด

กลับมาที่เคสตอนต้นที่ rigger "ดูขนาดเอา" นี่คือความผิดพลาดที่อันตรายที่สุด ห้ามใช้เส้นผ่านศูนย์กลางอย่างเดียวมาเดา WLL ของสะเก็น เพราะสะเก็นขนาดเท่ากันแต่ทำจากวัสดุต่างกัน — เหล็กกล้าคาร์บอน (carbon) กับเหล็กอัลลอย (alloy) — มีพิกัดต่างกันมาก สะเก็น alloy ขนาดเดียวกันอาจรับได้มากกว่า carbon หลายเท่า ตัวเลข WLL ที่ถูกต้องอ่านได้จาก marking บน body เท่านั้น

อ่าน Marking ตะขอ (Hook)

มาตรฐานสากลของตะขอคือ ASME B30.10 เช่นเดียวกัน ASME B30.10 เป็นมาตรฐานสากลของสหรัฐฯ ไม่ใช่กฎหมายไทย

ตาม ASME B30.10 ตะขอต้องมี marking 2 ส่วนหลัก:

• Identification ของผู้ผลิต (manufacturer identification)
• Rated load identification — รหัสหรือตัวเลขบอกพิกัด

โดย marking เหล่านี้ต้องถูก ปั๊ม หล่อ หรือตอก (forged, cast, die-stamped) ลงบน พื้นที่ที่ไม่รับแรงและไม่สึก (low-stress, non-wearing area) ของตะขอ เพื่อไม่ให้จุด marking กลายเป็นจุดอ่อนหรือสึกหายไประหว่างใช้งาน

มีจุดอัปเดตที่น่ารู้: ฉบับ ASME B30.10-2024 ระบุชัดว่า ตัวเลขพิกัดจริง (numeric rated load) ไม่จำเป็นต้องปรากฏก็ได้ ผู้ผลิตใช้ รหัสบอกพิกัด แทนได้ แต่ "rated load identification" จะต้องคงอยู่และอ่านได้เสมอ

เกณฑ์ปลดใช้งานเมื่อ Marking หาย

นี่คือกฎร่วมที่สำคัญที่สุดของทั้งสะเก็นและตะขอ ตามมาตรฐานสากล:

• สะเก็น (B30.26) — ถ้าชื่อผู้ผลิตหรือ rated load หาย อ่านไม่ออก หรือดูเหมือนถูกแก้ไข ต้องปลดออกจากการใช้งาน
• ตะขอ (B30.10) — ถ้า identification ของผู้ผลิตหรือ rated load identification หายหรืออ่านไม่ออก ต้องปลดออกจากการใช้งานเช่นกัน

และข้อห้ามที่ตรงกันทั้งสองมาตรฐาน: ห้ามตอก marking ใหม่หรือดัดแปลงเอง เพราะการตอกใหม่ทำให้เกิดจุดเค้นเฉพาะที่ (localized stress) ที่ทำให้อุปกรณ์อ่อนลง และไม่ได้คืนความน่าเชื่อถือของการสอบกลับ (traceability) ถ้า marking หาย คำตอบเดียวคือปลดทิ้ง ไม่ใช่ตอกใหม่

Hook Safety Latch และการตรวจปากตะขอ

ตะขอที่ดีควรมี safety latch (สลักกันหลุด) ปิดปากตะขอไว้ ป้องกันสลิงหรือห่วงหลุดออกจากปาก เรื่องนี้กฎหมายไทยพูดไว้ตรง ๆ (อยู่ในหัวข้อถัดไป)

อีกจุดที่ต้องตรวจคือ throat opening ถ้าปากตะขอบานออกผิดปกติ นั่นคือสัญญาณว่าตะขอเคยรับโหลดเกิน (overload) จนเสียรูปถาวร ตะขอแบบนี้ต้องปลดทันที ห้ามดัดกลับมาใช้

ค่าความปลอดภัยและข้อบังคับตามกฎหมายไทย

ตรงนี้ต้องแยกออกจากมาตรฐานสากลให้ชัด กฎหมายไทยที่บังคับคือ กฎกระทรวง กำหนดมาตรฐานฯ เกี่ยวกับเครื่องจักร ปั้นจั่น และหม้อน้ำ พ.ศ. 2564

ข้อ 89 กำหนดค่าความปลอดภัยขั้นต่ำ โดยเฉพาะ:

• ห่วงหรือตะขอ (hook) — ค่าความปลอดภัยไม่น้อยกว่า 3.5
• อุปกรณ์ผูก/มัด/ยึดโยงอื่น (ครอบถึงสะเก็น/shackle) — ไม่น้อยกว่า 3.5

จุดนี้ต้องระวังให้มาก เพราะคนสับสนบ่อย: ค่าความปลอดภัยของห่วง/ตะขอ และอุปกรณ์ยึดโยงอื่นของไทย คือไม่น้อยกว่า 3.5 ไม่ใช่ 5 ส่วนเลข 5 นั้นเป็นของลวดสลิงและเชือก คนละชนิดกัน อย่าเอามาปนกัน

ข้อ 59 ในการทำงานเกี่ยวกับปั้นจั่น นายจ้างต้องจัดให้มีชุดล็อกป้องกันลวดสลิงหลุดจากตะขอของปั้นจั่น และทำการตรวจสอบให้อยู่ในสภาพที่ใช้งานได้อย่างปลอดภัย

ชุดล็อกที่ว่านี้ก็คือ hook safety latch นั่นเอง กฎไทยบังคับให้มีและต้องตรวจให้ใช้งานได้

ข้อ 62 นายจ้างต้องไม่ให้ลูกจ้างใช้ปั้นจั่นที่ชำรุดเสียหายหรืออยู่ในสภาพที่ไม่ปลอดภัย

ข้อนี้ครอบคลุมถึงอุปกรณ์ rigging ที่ marking หาย อ่านไม่ออก หรือชำรุด เพราะอุปกรณ์ที่ไม่รู้พิกัดถือเป็นสภาพที่ไม่ปลอดภัย เท่ากับว่า เกณฑ์ปลดใช้งานของ ASME (marking หาย = ปลด) สอดคล้องกับข้อ 62 ของกฎไทย พอดี

สรุปการแบ่งให้ชัด: รูปแบบ marking และเกณฑ์ปลดใช้รายละเอียดมาจาก ASME B30.26 / B30.10 (สากล) ส่วนค่าความปลอดภัย 3.5 การมีชุดล็อกตะขอ และการห้ามใช้อุปกรณ์ชำรุด มาจาก กฎกระทรวงไทย 2564 ข้อ 89, 59, 62

อุปกรณ์ Rigging ครบชุด

สะเก็นและตะขอเป็นแค่ส่วนหนึ่งของชุดยก ก่อนถึงมือมันคือสลิงที่ต้องเลือกให้ถูกชนิดและอ่าน tag เป็นเช่นกัน ดูได้ที่เลือกชนิดสลิงและอ่าน WLL tag

ข้อควรระวังที่เจอบ่อย

• เดา WLL จากขนาด — สะเก็นขนาดเท่ากันแต่ carbon กับ alloy รับต่างกันมาก อ่าน marking เท่านั้น
• ใช้อุปกรณ์ marking หาย — ผิดทั้งหลักสากลและข้อ 62 กฎไทย ต้องปลดทันที
• ตอก marking ใหม่เอง — ห้ามเด็ดขาด ทำให้อุปกรณ์อ่อนลงและเสีย traceability
• สับสนค่าความปลอดภัย — ห่วง/ตะขอไทยใช้ 3.5 ไม่ใช่ 5 (เลข 5 คือลวดสลิง/เชือก)
• ตะขอไม่มี latch หรือ latch เสีย — ผิดข้อ 59 ปากเปิดเสี่ยงสลิงหลุด
• ปากตะขอบานแล้วยังใช้ — เป็นสัญญาณ overload ต้องปลด

เช็กลิสต์ตรวจสะเก็น/ตะขอก่อนใช้

• สะเก็น: body มีชื่อผู้ผลิต + WLL + size ครบ อ่านออก
• สะเก็น: pin มี marking และเป็นสลักคู่กับ body ตัวนั้น
• ตะขอ: มี identification ผู้ผลิต + rated load identification อ่านออก
• ตะขอ: มี safety latch และปิดได้สนิท (ข้อ 59)
• ตะขอ: throat opening ไม่บานผิดปกติ
• ไม่มีรอยร้าว บิดเบี้ยว สึก หรือร่องรอยความร้อน
• ค่าความปลอดภัยห่วง/ตะขอและอุปกรณ์ยึดโยงผ่านเกณฑ์ 3.5 (ข้อ 89)
• อุปกรณ์ที่ชำรุดหรือ marking หาย แยกออกทันที (ข้อ 62)

การตรวจสะเก็น ตะขอ และ marking ก่อนใช้ในแต่ละวัน เป็นส่วนหนึ่งของDaily Inspection ปั้นจั่น 10 จุด

คำถามที่พบบ่อย

WLL กับ SWL ต่างกันไหม? ความหมายใกล้กัน WLL (Working Load Limit) เป็นคำที่มาตรฐานปัจจุบันใช้ ส่วน SWL (Safe Working Load) เป็นคำเก่า บน marking สมัยใหม่นิยมใช้ WLL หรือ rated load

Bow shackle กับ Dee shackle เลือกอย่างไร? Bow shackle ตัวโค้งกว้าง รับแรงได้หลายทิศ เหมาะกับงานที่มีหลายขาสลิงมารวม ส่วน Dee shackle ตัวแคบ รับแรงตามแนวดิ่งเป็นหลัก เหมาะกับงานขาเดียวตรง ๆ

สะเก็น screw pin ใช้กับงานถาวรได้ไหม? ไม่ค่อยเหมาะ screw pin เหมาะกับงานชั่วคราวที่ถอดบ่อย ถ้าเป็นงานติดตั้งค้างไว้นานหรือมีแรงสั่นสะเทือน ควรใช้แบบ bolt-type ที่มีน็อตและสลักล็อกกันคลาย

marking สึกอ่านไม่ออก ตอกใหม่เองได้ไหม? ไม่ได้เด็ดขาด ทั้ง ASME และหลักความปลอดภัยห้ามตอกใหม่ เพราะทำให้อุปกรณ์อ่อนลงและเสีย traceability ทางเดียวคือปลดทิ้ง

กฎหมายไทยกำหนดค่าความปลอดภัยตะขอเท่าไหร่? ไม่น้อยกว่า 3.5 ตามข้อ 89 ระวังอย่าสับสนกับลวดสลิง/เชือกที่ใช้ 5

สรุป

• บนสะเก็น body ต้องมี ชื่อผู้ผลิต + WLL + size และ pin ต้องมี marking ด้วย (ASME B30.26 สากล)
• บนตะขอต้องมี ผู้ผลิต + rated load identification ปั๊มบนพื้นที่ไม่รับแรง/ไม่สึก (ASME B30.10 สากล · ฉบับ 2024 ใช้รหัสแทนตัวเลขได้)
• ห้ามเดา WLL จากขนาด เพราะ carbon กับ alloy ต่างกัน · marking หาย = ปลดทิ้ง ห้ามตอกใหม่
• กฎไทย ข้อ 89 ห่วง/ตะขอและอุปกรณ์ยึดโยงค่าความปลอดภัย 3.5 (ไม่ใช่ 5) · ข้อ 59 บังคับชุดล็อกกันสลิงหลุดจากตะขอ · ข้อ 62 ห้ามใช้อุปกรณ์ชำรุด
• ASME คือ "วิธีอ่านและเกณฑ์ปลด" สากล · กฎไทยคือ "ค่าความปลอดภัย + ห้ามใช้ของชำรุด" ที่บังคับใช้จริงในไทย

ลองหยิบสะเก็นในกล่องอุปกรณ์ของคุณขึ้นมาดูสักตัว อ่าน marking บน body ดูว่าครบไหม ถ้าตัวไหนอ่านไม่ออก แยกออกไปก่อน นั่นคือก้าวแรกของการตรวจ rigging ที่ทำได้ทันที