HAZOP เหมาะกับกระบวนการที่ความเบี่ยงเบนลุกลามต่อได้

เมื่อติดตั้งท่อวนกลับในระบบผสมสาร คำถามแรกของวิศวกรมักเป็นว่า ถ้าวาล์วเปิดผิด ของไหลจะย้อนถึงถังเก็บหรือไม่ และถ้าน้ำหล่อเย็นหยุด อุณหภูมิจะขึ้นเร็วเพียงใด คำถามทั้งสองมองความเบี่ยงเบนของกระบวนการและผลที่ไหลต่อไปทั้งระบบ มากกว่าชิ้นส่วนที่เสีย งานลักษณะนี้เหมาะกับ HAZOP ที่สุด

HAZOP ใช้เวลาและคนหลายสาขา การเลือกใช้กับทุกงานจึงไม่ได้ทำให้การประเมินดีขึ้นเสมอ บทนี้อธิบายหลักคิดของวิธีนี้ งานที่เหมาะ งานที่ควรใช้เครื่องมืออื่น และความพร้อมขั้นต่ำก่อนเริ่ม เพื่อให้ทีมตัดสินใจได้ก่อนเรียกประชุม แทนการรู้ตัวหลังนั่งไล่ตารางไปแล้วหลายวัน

ความหมายของการศึกษาอันตรายและกระบวนการทำงาน

การศึกษาอันตรายและกระบวนการทำงาน (HAZOP) ย่อจาก Hazard and Operability Study มีเป้าหมายชี้บ่งทั้งอันตรายและปัญหาการใช้งาน (operability problem) ที่ทำให้ระบบเดินไม่ได้ตามเจตนาการออกแบบ (design intent) หลักคิดตั้งต้นคือ เหตุจำนวนมากเกิดเมื่อค่าหรือสภาพของกระบวนการเบี่ยงเบนจากสิ่งที่ผู้ออกแบบตั้งใจ เช่น ไม่มีการไหล ไหลมากเกิน ความดันต่ำ อุณหภูมิสูง หรือไหลย้อน

ทีมจะแบ่งระบบเป็นโหนด (node) ที่มีเจตนาการออกแบบชัด แล้วใช้คำนำทาง ที่เรียกกันว่า guide word ประกอบกับพารามิเตอร์ (parameter) เพื่อสร้างความเบี่ยงเบน (deviation) จากนั้นจึงถามต่อเป็นลำดับว่าเกิดจากอะไร ส่งผลอย่างไร มีมาตรการใดอยู่แล้ว และต้องทำอะไรเพิ่ม

คำหลัก	ความหมายในงานศึกษา
โหนด	ส่วนของระบบที่มีเจตนาการออกแบบเดียวกัน เช่น ช่วงท่อหรือถังหนึ่งใบ
เจตนาการออกแบบ	สิ่งที่ส่วนนั้นต้องทำในสภาพปกติ พร้อมค่าหรือช่วงที่กำหนด
พารามิเตอร์	การไหล ความดัน อุณหภูมิ ระดับ องค์ประกอบ เวลา หรือสถานะอื่น
guide word	คำที่พาให้ทีมมองความเบี่ยงเบนหลายทิศทางอย่างเป็นระบบ
ความเบี่ยงเบน	สภาพที่ต่างจากเจตนา เช่น ไม่มีการไหลหรืออุณหภูมิสูง
มาตรการที่มีอยู่ (existing safeguards)	สิ่งที่มีและใช้งานอยู่จริงเพื่อตรวจ ป้องกัน หรือจำกัดผล
ข้อเสนอแนะ (recommendation)	สิ่งที่ทีมเสนอให้ทำเพิ่ม พร้อมเจ้าของงานและกำหนดเสร็จ

guide word พื้นฐานมีเจ็ดคำ และมีคำด้านเวลากับลำดับเพิ่มสำหรับขั้นตอนที่ทำเป็นรอบ

guide word	ความหมาย	ตัวอย่างความเบี่ยงเบน
NO	ไม่มี	ไม่มีการไหล
MORE / LESS	มากกว่า / น้อยกว่า	ความดันสูง · อุณหภูมิต่ำ
REVERSE	ย้อนทิศ	ไหลย้อน
AS WELL AS	มีสิ่งอื่นปน	น้ำปนในสาร
PART OF	ไม่ครบส่วน	สารผสมขาดบางตัว
OTHER THAN	ผิดไปจากที่ตั้งใจ	ส่งสารผิดถัง
EARLY / LATE · BEFORE / AFTER	เร็วหรือช้าไป · ก่อนหรือหลังลำดับ	เติมสารก่อนเปิดน้ำหล่อเย็น

ความเป็นระบบมาจากการไล่คู่ guide word กับพารามิเตอร์ทีละคู่ ขนาดของตารางไม่ได้ช่วยเรื่องนี้ ทีมจึงยังต้องอาศัยข้อมูลออกแบบที่ถูกต้องและคนที่เข้าใจกระบวนการ หากข้อมูลผิด คำถามจะละเอียดเพียงใดก็พาไปตรวจระบบคนละตัวกับของจริง

ฐานกฎหมายไทยและขอบเขตของวิธี

ประกาศกระทรวงแรงงาน เรื่อง การประเมินอันตราย การศึกษาผลกระทบของสภาพแวดล้อมในการทำงาน และการจัดทำแผนควบคุมดูแลลูกจ้างและสถานประกอบกิจการ ซึ่งต่อจากนี้เรียกว่าประกาศเรื่องการประเมินอันตราย ข้อ 6 ระบุ “การศึกษาอันตรายและกระบวนการทำงาน” ไว้เป็นหนึ่งในวิธีชี้บ่งอันตราย อยู่ในลำดับที่ 4

ข้อเดียวกันกำหนดให้เลือกใช้วิธีใดวิธีหนึ่งหรือหลายวิธีร่วมกันที่เหมาะสม จึงไม่มีข้อสรุปว่าสถานประกอบกิจการทุกแห่งต้องทำ HAZOP กับทุกกิจกรรม หน้าที่ของผู้ประเมินคือเลือกวิธีที่ครอบคลุมอันตรายของงานและอธิบายเหตุผลได้

HAZOP ทำหน้าที่ชี้บ่ง เมื่อได้รายการความเบี่ยงเบน สาเหตุ ผล และมาตรการแล้ว ประกาศเรื่องการประเมินอันตราย ข้อ 7 ยังกำหนดให้นำผลไปวิเคราะห์โอกาสกับความรุนแรงเพื่อจัดระดับอันตราย โดยอย่างน้อยมีรายละเอียดตามท้ายประกาศ หรือใช้วิธีที่เป็นไปตามมาตรฐานสากล วิธีที่หน่วยงานราชการยอมรับ หรือวิธีที่อธิบดีหรือผู้ที่อธิบดีมอบหมายให้ความเห็นชอบ ถ้าใช้ตารางท้ายประกาศ ระดับตั้งแต่ 3 ขึ้นไปต้องมีแผนลดและควบคุมตามตารางที่ 4 คู่กับข้อ 8 การประชุม HAZOP ที่จบด้วยรายการข้อเสนอแนะโดยไม่จัดระดับ มอบหมาย และติดตาม จึงยังไม่ครบวงจรตาม กระบวนการประเมินความเสี่ยงสี่ขั้น

งานที่เหมาะกับวิธีนี้

วิธีนี้เหมาะเมื่อพฤติกรรมของระบบขึ้นกับความสัมพันธ์ระหว่างพารามิเตอร์ และความเบี่ยงเบนจุดหนึ่งอาจลุกลามไปอีกจุด ตัวอย่างชัดคือกระบวนการต่อเนื่องหรือกึ่งต่อเนื่องที่มีของไหล ความดัน อุณหภูมิ ระดับ องค์ประกอบ และปฏิกิริยา

กระบวนการเคมีและปิโตรเคมี

ถังปฏิกรณ์ ระบบกลั่น การผสม การแยก และการถ่ายเทสารมีเงื่อนไขหลายตัวพร้อมกัน การไหลน้อยอาจทำให้อัตราส่วนสารผิด อุณหภูมิสูงอาจเร่งปฏิกิริยา และวาล์วปิดอาจทำให้ความดันสะสม HAZOP ช่วยให้ทีมตามเส้นทางจากความเบี่ยงเบนไปถึงสาเหตุและผลทั้งต้นน้ำกับปลายน้ำ

กิจการนอกกลุ่มปิโตรเคมีก็มีงานแบบนี้ เช่น ระบบทำความเย็นแอมโมเนียในโรงงานอาหารและห้องเย็น หม้อไอน้ำและระบบจ่ายไอน้ำ ถังก๊าซปิโตรเลียมเหลว และระบบเติมสารเคมีในบ่อบำบัดน้ำเสีย

ระบบท่อและอุปกรณ์ที่เชื่อมต่อกัน

ท่อ ปั๊ม คอมเพรสเซอร์ เครื่องแลกเปลี่ยนความร้อน และถังเก็บทำงานเป็นเครือข่าย การมองอุปกรณ์ทีละชิ้นอาจไม่เห็นการไหลย้อน ของเหลวถูกขังระหว่างวาล์วสองตัว (blocked-in) หรือการส่งสารผิดถัง การแบ่งโหนดตามเจตนาการออกแบบของการไหลทำให้เห็นผลข้ามอุปกรณ์

ระบบควบคุมและลำดับการเดินเครื่อง

เครื่องมือวัด สัญญาณเตือน ระบบตัด และตรรกะควบคุมอาจตอบสนองต่อค่าเดียวกันต่างช่วงเวลา HAZOP ใช้ตรวจว่าค่าที่วัดผิด สัญญาณหาย วาล์วทำงานกลับทิศ หรือผู้ควบคุมได้รับข้อมูลช้าแล้วจะเกิดอะไรขึ้น โดยต้องแยกมาตรการที่เสียแยกจากกันจริงออกจากอุปกรณ์ที่เสียพร้อมกันได้จากสาเหตุร่วม (common cause)

การออกแบบใหม่และการดัดแปลง

ช่วงออกแบบช่วยแก้ปัญหาบนแบบก่อนซื้อและติดตั้ง ส่วนการดัดแปลงช่วยตรวจผลข้างเคียงจากท่อใหม่ วาล์วใหม่ ตรรกะใหม่ หรือวัตถุดิบใหม่ ประกาศเรื่องการประเมินอันตราย ข้อ 5 กำหนดให้กรณีเปลี่ยนแปลงดำเนินการประเมินให้ครอบคลุมก่อน ระหว่าง และหลังการเปลี่ยนแปลง ประกาศไม่ได้กำหนดให้ใช้ HAZOP โดยเฉพาะ แต่ลักษณะงานที่พารามิเตอร์เชื่อมกันมักเหมาะกับวิธีนี้

การทบทวนก่อนเริ่มเดินระบบ

การทบทวนก่อนเริ่มเดินระบบ (PSSR) หลังสร้างหรือหยุดซ่อมใหญ่ ใช้ผล HAZOP เป็นฐานตรวจว่าข้อเสนอแนะสำคัญปิดแล้ว แบบตรงกับหน้างาน มาตรการผ่านการทดสอบ และวิธีเดินเครื่องครอบคลุมความเบี่ยงเบนที่พบ หากขอบเขตไม่เปลี่ยน การทบทวนนี้ไม่จำเป็นต้องเปิด HAZOP ใหม่ทั้งหมด

สัญญาณห้าข้อว่าการศึกษาแบบนี้น่าจะคุ้ม

ก่อนเลือก ให้ลองตรวจสัญญาณต่อไปนี้ หากพบหลายข้อพร้อมกัน HAZOP มักให้ผลคุ้มกับทรัพยากร

1. ระบบมีพารามิเตอร์หลายตัวสัมพันธ์กัน และความเบี่ยงเบนส่งผลต่อเนื่อง
2. ของไหลหรือพลังงานไหลผ่านอุปกรณ์หลายชิ้น มีทางเลี่ยง ทางวน หรือโอกาสไหลย้อน
3. ผลร้ายแรงอาจเกิดจากลำดับเหตุที่ไม่ชัดเมื่อมองอุปกรณ์ทีละตัว
4. มีแบบและข้อมูลเพียงพอให้ระบุเจตนาการออกแบบกับช่วงเดินเครื่อง
5. องค์กรพร้อมจัดทีมหลายสาขาและติดตามข้อเสนอแนะจนปิด

ความรุนแรงสูงเพียงอย่างเดียวยังไม่พอให้เลือก HAZOP งานยกวิกฤต (critical lift) อาจรุนแรงมาก แต่ความเสี่ยงขึ้นกับขั้นตอนของคน น้ำหนักยก และสภาพพื้นที่ จึงเหมาะกับแผนยกและการวิเคราะห์งานมากกว่า เกณฑ์เลือกจึงอยู่ที่รูปแบบของปัญหา

งานที่ควรใช้วิธีอื่น

งานที่เดินตามขั้นตอนของคน

งานซ่อมบำรุง งานบนที่สูง งานเข้าที่อับอากาศ หรือการเปลี่ยนใบมีดมีลำดับการกระทำชัด การวิเคราะห์งานเพื่อความปลอดภัย (JSA) ช่วยแยกแต่ละขั้นและดูปฏิสัมพันธ์ระหว่างคน เครื่องมือ และพื้นที่ได้ตรงกว่า HAZOP อาจใช้กับกระบวนการที่กำลังซ่อม แต่ไม่ควรแทนการวิเคราะห์ขั้นตอนซ่อม

งานตรวจตามข้อกำหนดชัดเจน

การตรวจรถยกก่อนใช้ การตรวจถังดับเพลิง หรือการตรวจการ์ดเครื่องจักรมีเกณฑ์ที่รู้แล้ว การตรวจสอบตามรายการ (Checklist) ช่วยให้ทำซ้ำเร็วและพบสิ่งที่ไม่เป็นไปตามเกณฑ์ การตั้งประชุม HAZOP เพื่อถามทุกความเบี่ยงเบนจะใช้ทรัพยากรเกินความจำเป็น

ข้อมูลออกแบบยังไม่พอ

หากไม่มีแผนผังที่ตรงกับของจริง ไม่รู้ค่าปกติ ไม่มีรายการวาล์วหรือคำอธิบายการควบคุม ทีมจะเสียเวลาเดา ควรตรวจพื้นที่และรวบรวมข้อมูลก่อน หรือใช้การวิเคราะห์โดยใช้คำถาม “จะเกิดอะไรขึ้น ถ้า...” (What-if) เพื่อหาประเด็นกว้าง แล้วทำ HAZOP เมื่อเจตนาการออกแบบนิ่ง

ความเสี่ยงอยู่ที่ความล้มเหลวรายชิ้น

เมื่อโจทย์หลักคือชิ้นส่วนหนึ่งเสียแบบใด ส่งผลต่อหน้าที่ของอุปกรณ์อย่างไร และตรวจจับได้ยากง่ายเพียงใด การวิเคราะห์ผลจากความล้มเหลวของอุปกรณ์ (FMEA) มักตรงกว่า ส่วนกรณีที่รู้เหตุการณ์แรก (Top Event) แล้วและต้องย้อนหาชุดสาเหตุ อาจเหมาะกับการวิเคราะห์ความผิดพลาดตามลำดับ (FTA)

ต้องการคัดกรองเร็ว

ช่วงสำรวจพื้นที่จำนวนมากหรือจัดลำดับว่าระบบใดควรศึกษาเชิงลึก What-if หรือการตรวจสอบตามรายการช่วยคัดกรองก่อน แล้วส่งเฉพาะระบบซับซ้อนและผลรุนแรงเข้า HAZOP วิธีนี้ลดเวลาประชุมโดยไม่ลดความครอบคลุมของภาพรวม

ความพร้อมก่อนเริ่มศึกษา

HAZOP ไม่ควรเริ่มเพียงเพราะจองห้องประชุมแล้ว ข้อมูลขั้นต่ำควรมี

• แผนผังท่อและเครื่องมือวัด (P&ID) ฉบับปัจจุบัน พร้อมสถานะการแก้ไข
• คำอธิบายกระบวนการ สมดุลมวลและพลังงาน (mass and energy balance) และช่วงเดินเครื่องปกติ
• รายการอุปกรณ์ วาล์ว เครื่องมือวัด สัญญาณเตือน และระบบตัด
• คุณสมบัติสาร ปฏิกิริยา ความเข้ากันได้ และเงื่อนไขที่ไม่เสถียร
• วิธีเริ่ม หยุด เดินปกติ เดินผิดปกติ และตอบสนองเหตุฉุกเฉิน
• ประวัติเหตุ การรั่ว การหยุดเครื่อง และข้อเสนอแนะเดิม
• ขอบเขต จุดเชื่อมกับระบบอื่น และสิ่งที่ไม่รวมในการศึกษาครั้งนี้

ข้อมูลต้องผ่านการตรวจความตรงกับหน้างาน โดยเฉพาะระบบเก่าที่แก้ท่อหรือวาล์วหลายครั้ง แบบที่ประทับว่าแก้ล่าสุดแต่ยังไม่ตรวจภาคสนามอาจทำให้ทีมพลาดทางไหลจริง

ทีมที่ทำให้คำถามมีคุณภาพ

HAZOP เป็นงานของทีม เพราะไม่มีคนเดียวรู้ทั้งเคมี การเดินเครื่อง การควบคุม การซ่อม และประวัติหน้างาน องค์ประกอบพื้นฐานมีหัวหน้าทีม (HAZOP leader) ผู้บันทึก (scribe) วิศวกรกระบวนการ ผู้แทนเดินเครื่อง ผู้แทนซ่อมบำรุง เครื่องมือวัด และความปลอดภัย พร้อมผู้เชี่ยวชาญเฉพาะเมื่อระบบต้องใช้ ผู้แทนเดินเครื่องคือลูกจ้างที่รู้ขั้นตอนงานตามข้อ 5 วรรคสาม ซึ่งต้องมีอย่างน้อย 1 คน

หัวหน้าทีม HAZOP นำวิธีและคุมความเป็นกลาง ไม่จำเป็นต้องเป็นเจ้าของแบบ ส่วนเจ้าของกระบวนการอธิบายเจตนาและรับผิดชอบข้อมูล ผู้ปฏิบัติงานให้ประสบการณ์เรื่องค่าที่แกว่ง วิธีแก้จริง และสัญญาณก่อนเหตุ ผู้บันทึกต้องจับข้อความให้แยกสาเหตุ ผล มาตรการ และงานเพิ่มออกจากกัน

หัวหน้าทีมไม่จำเป็นต้องเป็นผู้ชำนาญการ จป. ที่ผ่านการฝึกวิธีนี้ทำหน้าที่ได้ ส่วนผู้ชำนาญการด้านความปลอดภัยให้คำแนะนำและรับรองผลตามข้อ 5 วรรคสาม ผู้ชำนาญการอาจเป็นบุคคลภายนอก หรือ จป. ของสถานประกอบกิจการเองที่ได้รับใบอนุญาต จะเข้าร่วมประชุมด้วยหรือสอบทานตารางภายหลัง ให้ตกลงกันตั้งแต่วางแผน

ทีมใหญ่เกินไปทำให้สนทนาช้า แต่ทีมเล็กเกินไปทำให้ขาดมุมมอง จึงควรกำหนดสมาชิกหลักที่เข้าต่อเนื่องและเชิญผู้เชี่ยวชาญเฉพาะจุด การเปลี่ยนคนกลางคันต้องส่งมอบงานให้สมาชิกใหม่เข้าใจข้อตกลงที่ทีมใช้ก่อนหน้า ก่อนตอบจากตาราง

ผลลัพธ์ที่นำไปใช้ต่อได้

หนึ่งรายการที่ใช้ต่อได้ควรมีโหนด เจตนาการออกแบบ ความเบี่ยงเบน สาเหตุที่เป็นไปได้ ผลที่ตามมา มาตรการที่มีอยู่ ข้อเสนอแนะ และเจ้าของงาน ข้อความต้องเจาะจงพอให้คนที่ไม่ได้อยู่ในห้องเข้าใจ สาเหตุของความเบี่ยงเบนให้หาในโหนดที่กำลังศึกษา ส่วนผลให้ตามไปจนถึงจุดที่เกิดอันตรายจริง แม้อยู่นอกโหนด

ตัวอย่างข้อความอ่อนคือ “ปั๊มเสีย ทำให้เกิดอันตราย ควรตรวจสอบ” ตัวอย่างที่ตรวจต่อได้คือ “ไม่มีการไหลของน้ำหล่อเย็นจากปั๊มหยุด ทำให้อุณหภูมิถังเพิ่มและปฏิกิริยาเร่ง ระบบมีสัญญาณเตือนอัตราการไหลต่ำ แต่ยังไม่มีระบบตัดความร้อนอัตโนมัติ แนะนำให้ฝ่ายวิศวกรรมศึกษาระบบตัด และรายงานผลภายในวันที่กำหนด”

ข้อเสนอแนะทุกข้อควรตอบประเด็นจริง หากมาตรการที่มีอยู่เพียงพอและทีมมีหลักฐาน สามารถบันทึกว่าไม่ต้องเพิ่มพร้อมเหตุผลได้ หากข้อมูลไม่พอ ให้ตั้งงานศึกษาหรือทดสอบโดยระบุคำถาม ไม่รีบกำหนดซื้ออุปกรณ์ก่อนรู้สาเหตุ

การเชื่อมผลไปสู่การตัดสินใจ

หลังประชุม ทีมต้องคัดรายการซ้ำ ตรวจคุณภาพ แล้วนำความเบี่ยงเบนกับผลไปวิเคราะห์โอกาสและความรุนแรง เวลาลงแบบ ปอ.1 ให้ลงหนึ่งแถวต่อหนึ่งอันตราย ความเบี่ยงเบนหลายแถวที่นำไปสู่อันตรายเดียวกันรวมเป็นแถวเดียวโดยอ้างรหัสแถวในตาราง HAZOP และแนบตาราง HAZOP ทั้งฉบับเป็นเอกสารประกอบ ปัญหาการใช้งานที่ไม่มีผลต่อคนเก็บไว้ในตาราง HAZOP

มาตรการที่มีอยู่ที่ใช้ลดคะแนนต้องมีอยู่จริง ยังทำงานได้ และตรวจสอบได้ ข้อเสนอแนะที่ยังไม่เสร็จห้ามนำมาลดคะแนนปัจจุบัน ข้อ 5 วรรคสาม ประกาศเรื่องการประเมินอันตราย กำหนดให้ทีมปฏิบัติตามคำแนะนำและได้รับการรับรองผลจากผู้ชำนาญการ ทีมจึงควรขอคำแนะนำตั้งแต่ขั้นกำหนดขอบเขต แบ่งโหนด และตรวจความพร้อมของแบบ แล้วสอบทานตาราง HAZOP ให้ตรวจย้อนกลับได้ก่อนเสนอให้รับรองผล ผู้ชำนาญการต้องแจ้งกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานล่วงหน้าไม่น้อยกว่า 7 วันก่อนเข้าดำเนินการ ตามข้อ 19 (2) กฎกระทรวงการอนุญาตเป็นผู้ชำนาญการ พ.ศ. 2567 จึงต้องกันเวลานี้ไว้ในแผนงาน

รายการที่ต้องมีแผนตามตารางที่ 4 ต้องเข้าสู่แผนที่มีผู้รับผิดชอบ งบ กำหนดเสร็จ และผู้ตรวจติดตาม ความเบี่ยงเบนที่ผลรุนแรงและมีหลายมาตรการรองรับ นำไปตั้งเป็นสถานการณ์จำลองของ ETA ต่อได้ เมื่อทำมาตรการแล้วให้ประเมินความเสี่ยงคงเหลือซ้ำ การปิดงานเพราะติดตั้งเสร็จยังไม่พอ ต้องยืนยันว่ามาตรการทำหน้าที่ตามที่ HAZOP ต้องการ

การเปลี่ยนข้อเสนอแนะต้องกลับมาทบทวนเจตนาความปลอดภัย หากฝ่ายโครงการเสนอวิธีอื่นที่ได้ผลเทียบเท่า ให้บันทึกเหตุผล และให้ผู้จัดการโรงงานหรือนายจ้างเป็นผู้ตัดสินตามอำนาจ ไม่ปิดด้วยคำว่า “ไม่ดำเนินการ” โดยไม่ประเมินผลของทางเลือก

จุดที่ทำให้การศึกษาไม่คุ้ม

• ใช้แบบเก่าหรือแบบที่ไม่ตรงหน้างาน
• แบ่งโหนดกว้างจนมีหลายเจตนาในช่วงเดียว
• ใช้ guide word เป็นพิธี แต่ข้ามคู่ที่ทีมคิดว่าไม่น่าเกิดโดยไม่บันทึกเหตุผล
• รวมสาเหตุ ผล และมาตรการไว้ในช่องเดียวจนตามงานไม่ได้
• นับอุปกรณ์ทุกชิ้นเป็นมาตรการโดยไม่ตรวจสาเหตุร่วมและสถานะของมาตรการ ว่ายังทำงานได้ ยังไม่มีหลักฐานว่าพร้อม หรือใช้ไม่ได้ในวันนี้
• ให้คนอาวุโสตอบแทนผู้เดินเครื่องจนพลาดสภาพผิดปกติที่เกิดจริง
• ประชุมยาวต่อเนื่องจนคุณภาพคำถามและบันทึกลดลง
• ออกข้อเสนอแนะจำนวนมากแต่ไม่มีเจ้าของ กำหนดเสร็จ และเกณฑ์ปิด
• ปิดรายงาน HAZOP ก่อนจัดระดับและเชื่อมเข้าสู่แผนควบคุม

รายการตัดสินใจก่อนเลือกวิธี

• ความเสี่ยงหลักมาจากความเบี่ยงเบนของพารามิเตอร์
• ระบบมีความเชื่อมโยงที่การเปลี่ยนจุดหนึ่งกระทบอีกจุด
• มีเจตนาการออกแบบและช่วงค่าปกติที่อธิบายได้
• แบบกับข้อมูลตรงกับหน้างานและควบคุมฉบับอยู่
• ผลที่อาจเกิดมีความสำคัญพอให้ใช้ทีมหลายสาขา
• มีหัวหน้าทีม HAZOP ผู้บันทึก และผู้แทนกระบวนการครบ
• องค์กรจัดเวลาให้สมาชิกหลักเข้าร่วมต่อเนื่องได้
• มีระบบจัดระดับ มอบหมาย ติดตาม และตรวจรับข้อเสนอแนะ
• แยกงานที่เป็นขั้นตอนของคนหรืองานตรวจตามรายการไปใช้วิธีที่ตรงกว่าแล้ว
• กำหนดขอบเขต จุดเชื่อม และเงื่อนไขปิดการศึกษาแล้ว

สรุป

HAZOP เป็นหนึ่งในวิธีชี้บ่งอันตรายตามประกาศเรื่องการประเมินอันตราย ข้อ 6 ซึ่งเริ่มจากเจตนาการออกแบบ แล้วไล่ว่าพารามิเตอร์ของแต่ละโหนดอาจเบี่ยงเบนไปทางใด เกิดจากอะไร ส่งผลอย่างไร และมีมาตรการใดรองรับ จึงเหมาะกับกระบวนการที่มีการไหล ความดัน อุณหภูมิ ระดับ องค์ประกอบ และระบบควบคุมสัมพันธ์กัน

เครื่องมือนี้ไม่จำเป็นกับทุกงาน งานตามลำดับของคนใช้ JSA ได้ตรงกว่า งานตรวจตามเกณฑ์ใช้การตรวจสอบตามรายการได้เร็วกว่า และระบบที่ข้อมูลยังไม่พร้อมควรรวบรวมข้อมูลหรือคัดกรองก่อน คุณภาพของ HAZOP ขึ้นกับแบบที่ตรงของจริง ทีมหลายสาขา และการพาผลไปจัดระดับ ทำแผน ตรวจรับ และประเมินซ้ำ เมื่อครบวงจร ตาราง HAZOP จะใช้เป็นฐานตัดสินใจได้จริงตลอดอายุของระบบ

งานประเมินอันตรายต้องมีผู้ชำนาญการรับรองผล ถ้าคุณเป็น จป. หรือวิศวกรที่ทำงานประเมินอันตรายอยู่แล้ว ลงชื่อรับแจ้งเมื่อเปิดรอบอบรมผู้ชำนาญการ ใช้เวลาไม่ถึง 1 นาที ลงชื่อรับแจ้ง

อ้างอิงกฎหมาย

• ประกาศกระทรวงแรงงาน เรื่อง การประเมินอันตราย การศึกษาผลกระทบของสภาพแวดล้อมในการทำงาน และการจัดทำแผนควบคุมดูแลลูกจ้างและสถานประกอบกิจการ โดยเฉพาะข้อ 5 ถึงข้อ 8 ตารางที่ 4 และแบบ ปอ.1
• กฎกระทรวงการอนุญาตเป็นผู้ชำนาญการ พ.ศ. 2567 ข้อ 19