รถยกใช้ LPG เปลี่ยนถัง ตรวจรั่ว และจัดเก็บอย่างปลอดภัย

รถยกที่ใช้ LPG เติมเชื้อเพลิงได้เร็วและทำงานต่อเนื่อง แต่การเปลี่ยนถังทำให้ผู้ขับต้องจับภาชนะหนัก เปิดข้อต่อ และวางระบบเชื้อเพลิงกลับเข้าทำงานทุกครั้ง ถังอาจดูเหมือนถังก๊าซทั่วไป ทว่าแบบสำหรับรถยกมักติดตั้งแนวนอนและจ่ายเชื้อเพลิงตามทิศของท่อภายใน การวางให้หูจับดูตรงแต่ทิศท่อผิดจึงทำให้การจ่ายผิดปกติได้

ความปลอดภัยต้องครอบคลุมรถ ถัง สถานี คน และคลังสำรอง ขั้นตอนนี้ควรอยู่ในหลักสูตรผู้ขับของรถประเภทที่ใช้จริง ไม่ใช่งานที่ใครเห็นถังหมดแล้วเข้ามาช่วยเปลี่ยน บทนี้เน้นวงจรตั้งแต่ตรวจถังบนรถ ถอด ติด ทดสอบ และนำถังกลับเก็บ

แยกระหว่างรถเดิมจากผู้ผลิตกับรถดัดแปลง

ตรวจเอกสารประจำรถว่าเป็นรุ่น LPG จากผู้ผลิตหรือผ่านการดัดแปลง ระบบเชื้อเพลิง ชุดยึด ท่อ วาล์ว และการตั้งเครื่องต้องตรงคู่มือ กฎเครื่องจักรข้อ 35 ห้ามดัดแปลงรถยกในทางที่ลดความปลอดภัย เว้นแต่การดัดแปลงเพื่อใช้ LPG ซึ่งต้องปฏิบัติตามกฎหมายว่าด้วยโรงงาน ข้อยกเว้นนี้ไม่ได้เปิดให้ช่างต่อชุดเชื้อเพลิงเองโดยไม่มีการรับรอง

เก็บแบบ รายการอะไหล่ ผู้ดำเนินการ ผลทดสอบ และข้อจำกัดหลังดัดแปลงไว้กับทะเบียนรถ ตรวจว่าป้ายพิกัดรถยังถูกต้องเมื่อมีน้ำหนักถังหรืออุปกรณ์เปลี่ยน ไม่ย้ายชุดจากรถหนึ่งไปอีกคันเพียงเพราะขายึดดูคล้ายกัน

รถ LPG ยังต้องผ่านการตรวจและบำรุงระบบรถยกทุกส่วน เช่น เบรก พวงมาลัย งา เสา โซ่ ยาง ไฟ และสัญญาณ รายละเอียดภาพรวมดู ประเภทและข้อจำกัดของรถยก บทนี้เพิ่มการตรวจเฉพาะเชื้อเพลิง ไม่แทนรายการตรวจรถทั้งหมด

กำหนดคนที่เปลี่ยนถังและมีอำนาจหยุด

ข้อ 40 กำหนดให้ผู้ขับรถยกผ่านการอบรมการใช้รถแต่ละประเภท ความปลอดภัย การตรวจ และบำรุงรักษาตามหลักสูตรที่อธิบดีประกาศกำหนด ผู้ขับรถไฟฟ้าที่ไม่เคยฝึก LPG จึงไม่ควรได้รับมอบหมายให้เปลี่ยนถังเพียงเพราะขับรถยกเป็น

การฝึกต้องให้ลงมือกับรุ่นข้อต่อและขายึดจริง สอนคุณสมบัติ LPG ทิศติดตั้ง วาล์ว ซีล ขั้นตอนปลดแรง การใช้รถเข็น น้ำยาตรวจรั่ว การกักถัง และเหตุฉุกเฉิน ประเมินด้วยการสาธิต ไม่ใช้การดูวิดีโอและเซ็นชื่อเป็นหลักฐานเพียงอย่างเดียว

กำหนดอำนาจหยุดชัด หากป้ายถังอ่านไม่ได้ วาล์วเสีย ตัวถังบุบหรือกัดกร่อน ข้อต่อไม่ตรง ซีลผิดรุ่น สายแตกร้าว หรือสถานีมีแหล่งจุดติด ผู้ปฏิบัติงานต้องกักถังหรือรถโดยไม่ถูกกดดันให้ลองเดินเครื่องก่อน

เลือกสถานีเปลี่ยนถังจากการกระจายก๊าซ

ใช้พื้นที่ระบายอากาศดี ห่างเปลวไฟ งานร้อน การสูบบุหรี่ ประกายไฟ หลุม ท่อระบาย และจุดที่ก๊าซหนักกว่าอากาศอาจสะสม ไม่ตั้งในห้องชาร์จแบตเตอรี่หรือหน้าแผงไฟ กั้นการจราจรเพื่อไม่ให้รถอื่นชนคนขณะก้มถอดถัง

พื้นต้องมั่นคง ราบ ไม่ลื่น และมีพื้นที่ใช้รถเข็นหรือเครื่องช่วยยก ถังรถยกมีน้ำหนักและรูปทรงกลิ้งได้ การยกคนเดียวจากระดับต่ำขึ้นแท่นท้ายรถสร้างภาระหลังกับนิ้วหนีบ จัดแท่นหรือรถเข็นที่รับถังในทิศติดตั้งและมีตัวกันกลิ้ง

วางอุปกรณ์ดับเพลิง ป้ายห้ามแหล่งจุดติด น้ำยาตรวจรั่ว และช่องทางแจ้งเหตุให้เข้าถึงจากด้านปลอดภัย ไฟส่องสว่างกับอุปกรณ์ไฟฟ้าในบริเวณต้องเหมาะกับการประเมินอันตราย ไม่ใช้โทรศัพท์หรืออุปกรณ์ที่อาจสร้างประกายในเขตที่กำหนดห้าม

ตรวจถังก่อนเริ่มถอด

จอดรถในตำแหน่งกำหนด ลดงาลงพื้น เข้าเกียร์ว่าง ใส่เบรก และดับเครื่อง ป้องกันรถเคลื่อนตามสภาพพื้นที่ ตรวจด้วยการมองและดมจากระยะปลอดภัย หากได้กลิ่นก๊าซ มีเสียงรั่ว น้ำแข็งเกาะ หรือถังเสียหาย ให้ใช้ขั้นตอนฉุกเฉิน ไม่เริ่มหมุนข้อต่อ

อ่านฉลากหรือเครื่องหมายระบุตัวถัง ผู้เป็นเจ้าของ วันที่และสถานะตรวจตามระบบผู้ให้บริการ ตรวจบุบ บวม ร่องลึก สนิม ไฟไหม้ สีผิดปกติ ฐานหรือขายึด และตัวป้องกันวาล์ว ถังที่ข้อมูลขาดหรือสภาพสงสัยต้องออกจากวงจร ไม่ทาสีหรือเจียรเพื่อทำให้ดูผ่าน

ตรวจสายเชื้อเพลิง รอยเสียดสี รอยแตก ข้อต่อ วาล์ว และชุดยึดบนรถ สายต้องไม่สัมผัสส่วนร้อน คม หรือเคลื่อน การพบความเสียหายที่รถต้องส่งช่าง ไม่เปลี่ยนถังใหม่แล้วหวังว่าอาการรั่วจะหาย

ปิดวาล์วและปลดแรงตามคู่มือรถ

ปิดวาล์วถังด้วยมือโดยไม่ใช้คีมหรือด้ามต่อ เว้นแต่ระบบผู้ผลิตกำหนด ใช้เชื้อเพลิงที่ค้างในท่อหรือปลดแรงตามลำดับในคู่มือของรถแต่ละรุ่น แล้วปิดสวิตช์ทั้งหมด วิธีนี้ลดก๊าซที่ออกเมื่อปลดข้อต่อ แต่ห้ามเดินเครื่องในพื้นที่ที่พบรั่วเพื่อเผาก๊าซค้าง

สวม PPE ตามการประเมิน อย่างน้อยต้องคิดถึงถุงมือที่ป้องกันความเย็นจากของเหลวระเหย แว่นหรือกระบังจากการพุ่ง และรองเท้าป้องกันถังตก เสื้อผ้าไม่ควรมีส่วนเกี่ยวกับข้อต่อ ถุงมือหนาต้องยังหมุนและรับรู้ตำแหน่งได้

คลายข้อต่อในทิศที่ร่างกายไม่อยู่หน้าแนวระบาย อาจมีเสียงสั้นจากก๊าซค้าง แต่หากก๊าซออกต่อเนื่อง ให้หยุดและปิดวาล์วตามแผน ไม่พยายามขันกลับท่ามกลางไอหนา เก็บฝาหรือจุกสะอาด ไม่วางบนพื้นแล้วนำกลับสัมผัสซีล

ถอดถังด้วยเครื่องช่วยและป้องกันการกลิ้ง

ปลดสายรัดหรือแคลมป์โดยยังประคองถัง ตรวจลำดับจุดยึดเพราะบางแบบมีบานพับหรือแท่นเลื่อน ใช้รถเข็นหรืออุปกรณ์ยกที่ออกแบบให้ถัง ไม่จับวาล์วเป็นหูยก ไม่ปล่อยตก และไม่กลิ้งบนด้านข้างไปตามพื้น

หากใช้สองคน กำหนดคนสั่งและจุดจับก่อนยก คนทั้งคู่ยกและวางพร้อมกัน ไม่ปล่อยด้านหนึ่งโดยไม่บอก จัดทางไปเขตถังใช้แล้วให้โล่งและวางตัวกันกลิ้ง ถังที่ยังมีผลิตภัณฑ์คงเหลือต้องถือว่าเป็นถังมีเชื้อเพลิง

ติดฝาหรืออุปกรณ์ป้องกันตามแบบและปิดวาล์วก่อนเคลื่อนย้าย ป้ายสถานะ “ใช้แล้ว” ไม่เท่ากับ “ว่างและปลอดก๊าซ” แยกสถานะเต็ม ใช้แล้ว รั่ว และรอตรวจด้วยป้ายกับพื้นที่ ไม่พึ่งสีถัง

ตรวจช่องรับ ซีล และข้อต่อก่อนติดถังใหม่

ตรวจว่าถังใหม่เป็นชนิดและขนาดที่ผู้ผลิตรถกำหนด ป้ายอ่านได้ วาล์วกับข้อต่อไม่เสียหาย และชุดป้องกันแรงดันไม่ถูกอุด ถัง LPG รถยกอาจมีท่อถอนของเหลวภายใน จึงต้องวางเครื่องหมายทิศให้ตรงกับหมุดหรือแนวในคู่มือ ไม่เดาจากรูปทรงหูจับหรือวาล์ว

ตรวจซีลหรือโอริงว่ามีอยู่หนึ่งชิ้น อยู่ตำแหน่งถูก ไม่แข็ง แบน แตก บวม หรือมีเศษติด ใช้ชนิดที่ผู้ผลิตระบุ ห้ามซ้อนสองชิ้น เติมเทปพันเกลียว จาระบี หรือน้ำมันที่ไม่ได้รับรอง การหล่อลื่นผิดชนิดอาจทำลายยางหรือปนเปื้อนระบบ

ทำความสะอาดหน้าสัมผัสด้วยวิธีที่ไม่สร้างประกายและไม่ดันสิ่งสกปรกเข้าไป หากเกลียวฝืดหรือแนวไม่ตรง ให้ถอดจัดใหม่ ไม่ใช้แรงบังคับ ข้อต่อที่เกลียวเสียต้องกักซ่อม ไม่ทำเกลียวใหม่หน้างานโดยไม่มีวิธีรับรอง

ยึดถัง เปิดวาล์ว และทดสอบรั่ว

วางถังลงฐานตามทิศ ล็อกแคลมป์หรือสายรัดทุกจุด ตรวจว่าถังไม่หมุน เลื่อน หรือชนโครงเมื่อรถสั่น สายเชื้อเพลิงต้องมีระยะไม่ตึง ไม่พับ และพ้นความร้อน หลังยึดจึงต่อข้อต่อด้วยมือและขันตามวิธีผู้ผลิต

เปิดวาล์วช้า ๆ จากตำแหน่งพ้นแนวข้อต่อ ฟังและดมความผิดปกติ ใช้น้ำยาตรวจรั่วที่เหมาะกับ LPG ตามขั้นตอน ทาที่วาล์ว ข้อต่อ และจุดกำหนด มองฟองที่โตต่อเนื่อง ห้ามใช้เปลวไฟตรวจและห้ามเชื่อว่ากลิ่นอย่างเดียวจับรั่วเล็กได้ครบ

หากพบรั่ว ปิดวาล์ว ห้ามสตาร์ต กั้นพื้นที่ และแก้ตามขั้นตอน อาจต้องปลด เปลี่ยนซีล หรือกักถังโดยผู้มีหน้าที่ แล้วทดสอบใหม่ อย่าขันข้อต่อแรงขึ้นเรื่อย ๆ ขณะวาล์วเปิด เมื่อไม่พบรั่ว ให้เช็ดน้ำยาตามคำแนะนำก่อนเปิดใช้รถ

สตาร์ตตามคู่มือในสถานีและสังเกตการเดินเครื่องก่อนออก ตรวจอีกครั้งเมื่อระบบมีแรงดันหากวิธีกำหนด รถที่ดับ เร่งไม่ขึ้น มีกลิ่น หรือมีน้ำแข็งผิดปกติต้องหยุด ไม่ขับเข้าอาคารเพื่อส่งช่างทั้งที่อาจรั่ว

ตรวจระบบเชื้อเพลิงก่อนกะและระหว่างใช้งาน

รายการก่อนกะควรรวมป้ายถัง ชุดยึด ทิศถัง วาล์ว สาย ข้อต่อ รอยเสียดสี กลิ่น น้ำแข็ง และความมั่นคง ทำพร้อมรายการรถยกหลัก เมื่อรับรถต่อกะ ผู้รับต้องตรวจเอง ไม่ลงชื่อจากใบกะก่อน

ระหว่างขับ ระวังการชนท้ายรถกับชั้นหรือเสาซึ่งอาจกระแทกถังและวาล์ว ไม่แขวนของบนชุดถัง ไม่ให้สายรัดหลวมจากแรงสั่น จอดทันทีในจุดปลอดภัยเมื่อได้กลิ่นหรือเครื่องทำงานผิดปกติ ปิดแหล่งหากทำได้โดยไม่เข้าอันตรายและแจ้งเหตุ

หลังชน ล้ม หรือเกิดไฟใกล้รถ ให้กักรถกับถังแม้ภายนอกดูปกติ ผู้มีความรู้ตรวจระบบก่อนกลับใช้ ความร้อนอาจกระทบถังและอุปกรณ์นิรภัย ส่วนแรงชนอาจทำให้ข้อต่อแตกร้าวที่มองไม่เห็น

จอดรถโดยไม่สะสมก๊าซในพื้นที่ปิด

กำหนดจุดจอดตามการประเมินการระบายอากาศ แหล่งจุดติด ทางหนี และการจราจร ลดงา ใส่เบรก ปิดวาล์วหรือดำเนินการตามคู่มือเมื่อจอดนาน ห้ามจอดใกล้หลุม บ่อ หรือชั้นใต้ดินที่ก๊าซรั่วอาจไหลสะสม

อย่าเปลี่ยนถังหรือระบายก๊าซในอาคารเพียงเพราะรถทำงานในอาคาร จุดเปลี่ยนเป็นพื้นที่ควบคุมคนละเรื่องกับเส้นทางใช้งาน หากต้องมีจุดภายใน ต้องผ่านการออกแบบและประเมินระบบระบายอากาศ ไฟฟ้า ตรวจจับ และฉุกเฉินโดยผู้มีความรู้

รถ LPG ปล่อยไอเสียจากการเผาไหม้ด้วย การระบายอากาศไม่พอหรือเครื่องยนต์ตั้งไม่ดีอาจสะสมมลพิษในคลัง ตรวจบำรุงเครื่อง วัดตามการประเมิน และใช้สัญญาณจากคน เช่น ปวดศีรษะ คลื่นไส้ หรืออ่อนแรงเป็นเหตุหยุดและออกจากพื้นที่ ไม่ตีความว่าเป็นเพียงกลิ่น LPG

เก็บถังเต็ม ถังใช้แล้ว และถังผิดปกติแยกกัน

กฎอัคคีภัยข้อ 20 กำหนดว่าถังก๊าซเหลวที่เก็บภายนอกต้องอยู่ในที่เปิดโล่ง ป้องกันความร้อนเกินที่ผู้ผลิตกำหนดและป้องกันยานพาหนะชน ส่วนการเก็บภายในต้องแยกในห้องทนไฟ ระบายอากาศดี มีระบบตรวจจับ และมีเงื่อนไขปริมาณกับระยะตามข้อ การวางกรงถังข้างทางรถยกโดยไม่มีเสากันชนจึงขัดกับหลักป้องกันโดยตรง

เก็บถังตามทิศและวิธียึดที่ผู้ผลิตกำหนด ป้องกันแดด ความร้อน น้ำขัง การกัดกร่อน และการเข้าถึงของผู้ไม่เกี่ยวข้อง แยกจากวัสดุติดไฟและแหล่งจุดติด จัดจำนวนไม่เกินระบบที่อนุญาต และรักษาทางเข้าของหน่วยฉุกเฉิน

ถังเต็มกับใช้แล้วควรแยกช่องและนับเข้าออกแบบหมุนเวียน ถังรั่ว เสียหาย ถูกความร้อน หรือข้อมูลไม่ครบต้องอยู่เขตกักที่ประเมินว่าปลอดภัย ไม่ส่งกลับผู้จำหน่ายด้วยรถปกติโดยไม่แจ้งสภาพ กฎสารเคมีข้อ 20 กำหนดให้ตรวจและบำรุงภาชนะ หากพบหรือคาดว่าจะรั่วต้องแยกเก็บในที่ปลอดภัยและจัดการสิ่งรั่วพร้อมซ่อมหรือเปลี่ยน

แนวทางกว้างเรื่องถังชนิดอื่นอ่านได้ที่ หลักการจัดเก็บถังก๊าซ แต่ต้องจำไว้ว่าถัง LPG และระบบรถยกมีรูปแบบติดตั้งกับกฎหมายเฉพาะของตน ไม่คัดวิธีถังออกซิเจนมาใช้ทั้งหมด

ตอบสนองเมื่อได้กลิ่นหรือพบรั่ว

หยุดรถ ห้ามสตาร์ตหรือสับสวิตช์ แจ้งคนรอบข้างและกั้นไม่ให้แหล่งจุดติดเข้า หากเข้าถึงวาล์วจากด้านปลอดภัยและผู้ปฏิบัติงานผ่านการฝึก อาจปิดตามแผน หากมีไอหนา เสียงรั่วต่อเนื่อง ถังร้อน หรืออยู่ในพื้นที่ปิด ให้ถอนตัวและเรียกทีมฉุกเฉิน

อพยพตามทิศทางและขอบเขตของแผน ไม่ขับรถที่รั่วออกเพราะการสตาร์ตกับการเคลื่อนอาจจุดติดหรือทำข้อต่อเสียเพิ่ม ทีมตอบโต้ต้องประเมินบรรยากาศ แหล่งจุดติด การระบาย และเส้นทางก๊าซก่อนเข้าควบคุม

หลังเหตุ เก็บถัง รถ ซีล และบันทึกไว้ตามความปลอดภัย ตรวจสาเหตุทั้งอะไหล่ วิธีเปลี่ยน สถานี การฝึก และผู้ให้บริการ ไม่ปิดเหตุด้วยการเปลี่ยนโอริงอย่างเดียวหากพบว่าขนาดอะไหล่ในคลังปะปนหรือพนักงานทุกคนใช้วิธีต่างกัน

รายการตรวจการเปลี่ยนถัง

• ผู้เปลี่ยนผ่านการฝึกกับรถและข้อต่อรุ่นนี้
• สถานีระบายอากาศดี ไม่มีแหล่งจุดติด หลุม หรือการจราจรตัดผ่าน
• รถลดงา ใส่เบรก ดับเครื่อง และยึดไม่ให้เคลื่อน
• ถัง สาย วาล์ว ข้อต่อ และชุดยึดไม่มีความเสียหายหรือสัญญาณรั่ว
• ปิดวาล์วและปลดแรงตามคู่มือก่อนถอด
• ใช้รถเข็นหรือวิธียกที่ป้องกันหลัง นิ้ว และการกลิ้ง
• ถังใหม่ตรงชนิด ป้ายอ่านได้ และวางทิศท่อถอนตามเครื่องหมาย
• ซีลถูกชนิด อยู่หนึ่งชิ้น สะอาด และไม่เสียรูป
• ชุดยึดล็อกครบ สายไม่ตึง พับ สัมผัสคม หรือความร้อน
• เปิดวาล์วช้าและทดสอบรั่วด้วยน้ำยาที่เหมาะ
• ถังใช้แล้วกับถังผิดปกติติดสถานะและนำเข้าพื้นที่ถูกช่อง
• ผลตรวจและความผิดปกติถูกบันทึกก่อนปล่อยรถ

รถยก LPG ปลอดภัยเมื่อการเปลี่ยนถังเป็นขั้นตอนควบคุมพลังงาน ไม่ใช่งานเติมเชื้อเพลิงเร่งด่วน คนต้องรู้ชนิดถัง ทิศติดตั้ง ลำดับวาล์ว ซีล และสัญญาณรั่ว มีเครื่องช่วยยกกับสถานีที่ออกแบบ และมีสิทธิหยุดเมื่อข้อมูลไม่ครบ การตรวจทุกครั้งใช้เวลาไม่นาน แต่ตัดเส้นทางจากรอยรั่วเล็กไปสู่ก๊าซสะสมและไฟไหม้ได้ก่อนรถกลับเข้าคลัง