งานอันตรายต่อหญิงมีครรภ์และเด็กต่ำกว่า 15 ปี — กฎหมายผู้รับงานไปทำที่บ้าน 2560

แม่บ้านหลายคนรับงานกลับมาทำที่บ้าน — เย็บผ้า ประกอบชิ้นส่วน พ่นสีของชำร่วย ทำตามจำนวนที่ผู้ว่าจ้างส่งมาให้ ได้เงินเป็นชิ้น ทำงานในห้องนั่งเล่นหรือใต้ถุนบ้าน เป็นภาพคุ้นตาของ "ผู้รับงานไปทำที่บ้าน" ทั่วประเทศ ปัญหาที่หลายคนไม่เคยรู้คือ ถ้าคนที่นั่งทำงานนั้นกำลังตั้งครรภ์ หรือเป็นลูกหลานอายุยังไม่ถึง 15 ปีที่มาช่วยทำ งานบางลักษณะกฎหมายห้ามมอบให้ตรง ๆ เพราะเสี่ยงต่อสุขภาพและความปลอดภัยเกินไป

กฎหมายที่ว่านี้คือ กฎกระทรวงกำหนดงานที่มีลักษณะอาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพและความปลอดภัยของหญิงมีครรภ์หรือเด็กซึ่งมีอายุต่ำกว่าสิบห้าปี พ.ศ. 2560 ซึ่งลิสต์ไว้ชัดเจนว่างานแบบไหนห้าม จะอธิบายให้เข้าใจง่าย ๆ ว่ากฎหมายฉบับนี้คุ้มครองใคร ออกตามกฎหมายแม่ฉบับไหน และห้ามงานอะไรบ้าง

ภาพรวม — กฎหมายฉบับนี้คุ้มครองใคร ออกตามอะไร

ก่อนอื่นต้องแยกให้ออกก่อนว่ากฎหมายฉบับนี้ ไม่ใช่ กฎหมายความปลอดภัยที่ใช้กับโรงงานทั่วไป

กฎกระทรวง 2560 ฉบับนี้ออกตาม พระราชบัญญัติคุ้มครองผู้รับงานไปทำที่บ้าน พ.ศ. 2553 โดยอ้างอำนาจตามมาตรา 4 วรรคหนึ่ง และมาตรา 20 วรรคสอง ของ พ.ร.บ. ฉบับดังกล่าว

จุดนี้สำคัญมาก เพราะคนมักสับสนกับกฎหมายอีก 2 ฉบับที่ชื่อคล้ายกัน ลองดูตารางเทียบกันชัด ๆ

กฎหมาย	คุ้มครองใคร	เกี่ยวกับเรื่องนี้ไหม
พ.ร.บ.คุ้มครองผู้รับงานไปทำที่บ้าน พ.ศ. 2553	ผู้รับงานไปทำที่บ้าน (แรงงานนอกระบบ)	ใช่ — กฎกระทรวง 2560 ออกตามฉบับนี้
พ.ร.บ.ความปลอดภัย อาชีวอนามัยฯ พ.ศ. 2554	ลูกจ้างในสถานประกอบกิจการ	คนละระบบ ไม่ใช่ฉบับนี้
พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541	ลูกจ้างทั่วไปตามสัญญาจ้าง	คนละระบบ ไม่ใช่ฉบับนี้

พูดง่าย ๆ คือ คนที่กฎหมายฉบับนี้คุ้มครองคือ "ผู้รับงานไปทำที่บ้าน" หรือที่เรียกกันว่าแรงงานนอกระบบ — คนที่รับงานจากผู้ว่าจ้างมาทำที่บ้านของตัวเอง ไม่ได้เข้าไปทำในโรงงานหรือสถานประกอบกิจการของผู้ว่าจ้าง ส่วน พ.ร.บ.ความปลอดภัยฯ 2554 นั้นวางมาตรการดูแลความปลอดภัยให้ลูกจ้างที่ทำงานในสถานประกอบกิจการ ซึ่งเป็นคนละกลุ่ม คนละกลไกบังคับ

ที่ต้องเน้นย้ำเรื่องนี้ เพราะถ้าหยิบตัวเลขหรือข้อกำหนดของ พ.ร.บ. 2554 หรือ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน 2541 มาใช้กับงานที่บ้าน จะตีความผิดทันที กฎกระทรวง 2560 มีลิสต์งานอันตรายของตัวเองโดยเฉพาะ แบ่งเป็น 2 กลุ่มชัดเจน คือ ข้อ 1 งานห้ามสำหรับหญิงมีครรภ์ และ ข้อ 2 งานห้ามสำหรับเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี

ข้อ 1 — งานอันตรายต่อหญิงมีครรภ์ 4 ลักษณะ

กฎกระทรวงข้อ 1 กำหนดงานที่อาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพและความปลอดภัยของหญิงมีครรภ์ไว้ 4 ลักษณะ

1. งานเกี่ยวกับเครื่องจักรหรือเครื่องยนต์อันอาจเกิดอันตรายจากความสั่นสะเทือน — เช่น งานที่ต้องนั่งคุมเครื่องจักรที่สั่นตลอดเวลา แรงสั่นสะเทือนต่อเนื่องไม่เป็นผลดีต่อคนท้อง
2. งานยก แบก หาบ หาม ทูน ลาก หรือเข็นของหนักเกิน 15 กิโลกรัม — เส้นแบ่งอยู่ที่น้ำหนัก "เกินสิบห้ากิโลกรัม" ตามตัวบทกฎหมาย ถ้างานที่รับมาต้องยกหรือลากของหนักกว่านี้เป็นประจำ ถือเป็นงานต้องห้าม

3. งานที่ต้องสัมผัสละออง ไอ ก๊าซ จากวัตถุดิบหรือกระบวนการผลิตอันอาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพ เช่น งานพ่นสี งานฟอกย้อม — งานพ่นสีของชำร่วยหรืองานฟอกย้อมผ้าที่ทำที่บ้านเข้าข่ายข้อนี้ เพราะหญิงมีครรภ์สูดดมละอองสีหรือสารฟอกย้อมเข้าไปไม่ได้
4. งานที่ต้องสัมผัสกับฝุ่น ฟูม เส้นใย จากวัตถุดิบหรือกระบวนการผลิตอันอาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพ เช่น งานเชื่อมโลหะ หลอมโลหะ งานขัด เจียโลหะ — งานช่างโลหะที่รับมาทำที่บ้าน มีทั้งฝุ่นโลหะและฟูม (ไอควันจากการเชื่อม) ที่เป็นอันตราย

สังเกตว่าทั้ง 4 ลักษณะนี้ไม่ได้พูดถึงงานเย็บผ้าหรือประกอบของเบา ๆ ทั่วไป กฎหมายไม่ได้ห้ามคนท้องรับงานทุกชนิด แต่ห้ามงานที่มีปัจจัยเสี่ยงจริง ๆ คือแรงสั่นสะเทือน ของหนัก ละอองสารเคมี และฝุ่น/ฟูม/เส้นใย เท่านั้น

ข้อ 2 — งานอันตรายต่อเด็กต่ำกว่า 15 ปี 6 ลักษณะ

สำหรับเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี กฎกระทรวงข้อ 2 ห้ามไว้มากกว่า คือ 6 ลักษณะ เพราะร่างกายเด็กยังเปราะบางกว่าผู้ใหญ่

1. งานเกี่ยวกับเครื่องจักร เครื่องมือ หรืออุปกรณ์ซึ่งอาจก่อให้เกิดอันตรายจากเครื่องจักร เครื่องมือ หรืออุปกรณ์นั้น — ข้อนี้กว้างกว่าของหญิงมีครรภ์ เพราะครอบคลุมอันตรายจากตัวเครื่องมือเอง ไม่ใช่แค่ความสั่นสะเทือน
2. งานยก แบก หาบ หาม ทูน ลาก หรือเข็นของหนักเกิน 15 กิโลกรัม — เกณฑ์น้ำหนัก "เกินสิบห้ากิโลกรัม" เป็นเส้นแบ่งเดียวกับของหญิงมีครรภ์

3. งานที่ต้องสัมผัสละออง ไอ ก๊าซ จากวัตถุดิบหรือกระบวนการผลิตอันอาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพ เช่น งานพ่นสี งานฟอกย้อม
4. งานที่ต้องสัมผัสกับฝุ่น ฟูม เส้นใย จากวัตถุดิบหรือกระบวนการผลิตอันอาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพ เช่น งานเชื่อมโลหะ หลอมโลหะ งานขัด เจียโลหะ
5. งานเกี่ยวกับจุลชีวันเป็นพิษซึ่งอาจเป็นเชื้อไวรัส แบคทีเรีย รา หรือเชื้ออื่นอันอาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพ — ข้อนี้มีเฉพาะของเด็ก ไม่มีในลิสต์ของหญิงมีครรภ์ ครอบคลุมงานที่ต้องสัมผัสเชื้อโรค เช่น งานคัดแยกของเก่าที่ปนเปื้อนเชื้อ

6. งานเกี่ยวกับแสงจ้า เสียงดัง ความร้อนจัด ความเย็นจัด หรือความสั่นสะเทือนซึ่งอาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพและความปลอดภัย — อีกข้อที่มีเฉพาะของเด็ก ครอบคลุมสภาพแวดล้อมทำงานที่รุนแรงเกินไปสำหรับเด็ก

สรุปง่าย ๆ คือ ลิสต์ของเด็กกินความ 4 ลักษณะแรกที่เหมือนของหญิงมีครรภ์ (ปรับข้อ 1 ให้กว้างขึ้นเป็นอันตรายจากเครื่องมือ) แล้วเพิ่มอีก 2 ลักษณะที่เด็กเสี่ยงเป็นพิเศษ คือ เชื้อโรค (ข้อ 5) และสภาพแวดล้อมรุนแรง แสง/เสียง/ร้อน/เย็น/สั่นสะเทือน (ข้อ 6)

เทียบ 2 กลุ่มให้เห็นภาพ

ตารางนี้ช่วยให้เห็นว่ากลุ่มไหนห้ามงานอะไรบ้าง โดยเฉพาะ 2 ลักษณะท้ายที่มีเฉพาะของเด็ก

ลักษณะงาน	หญิงมีครรภ์ (ข้อ 1)	เด็กต่ำกว่า 15 ปี (ข้อ 2)
เครื่องจักร/เครื่องยนต์/เครื่องมือ อันตราย	ห้าม (เน้นความสั่นสะเทือน)	ห้าม (อันตรายจากเครื่องมือ)
ยก/แบก/ลาก/เข็นของหนักเกิน 15 กก.	ห้าม	ห้าม
สัมผัสละออง ไอ ก๊าซ (พ่นสี ฟอกย้อม)	ห้าม	ห้าม
สัมผัสฝุ่น ฟูม เส้นใย (เชื่อม หลอม ขัด เจียโลหะ)	ห้าม	ห้าม
จุลชีวันเป็นพิษ (ไวรัส แบคทีเรีย รา)	—	ห้าม
แสงจ้า เสียงดัง ร้อนจัด เย็นจัด สั่นสะเทือน	—	ห้าม

จุดที่อยากให้จำคือ น้ำหนัก 15 กิโลกรัม เป็นเส้นแบ่งร่วมของทั้งสองกลุ่ม ของหนักเกินกว่านี้ห้ามมอบให้ทั้งหญิงมีครรภ์และเด็ก ส่วนงานเชื่อม หลอม ขัด เจียโลหะ (ฝุ่น ฟูม เส้นใย) และงานพ่นสี ฟอกย้อม (ละออง ไอ ก๊าซ) ก็ห้ามทั้งสองกลุ่มเช่นกัน

ผลทางปฏิบัติ — ผู้จ้างงานที่บ้านต้องทำอะไร

ในแง่การนำไปใช้จริง สาระสำคัญคือ ผู้จ้างงานที่บ้านต้องไม่มอบงานลักษณะตามข้อ 1 และข้อ 2 ให้หญิงมีครรภ์หรือเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี ตามที่กฎกระทรวงกำหนด

ในทางปฏิบัติ ก่อนส่งงานให้ใครรับไปทำที่บ้าน ควรเช็กง่าย ๆ ว่า

• คนที่จะรับงานกำลังตั้งครรภ์อยู่หรือไม่
• ในบ้านมีเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปีที่จะมาช่วยทำงานหรือไม่
• ตัวงานเข้าข่ายลักษณะอันตรายข้อใดข้อหนึ่งหรือไม่ (ของหนักเกิน 15 กก. งานพ่นสี/ฟอกย้อม งานเชื่อม/หลอม/ขัด/เจียโลหะ หรืองานที่มีเชื้อโรค แสงจ้า เสียงดัง ร้อน/เย็นจัด)

ถ้าเข้าข่าย ต้องเปลี่ยนไปมอบงานที่ปลอดภัยกว่าแทน หรือมอบให้คนอื่นที่ไม่ได้อยู่ในกลุ่มคุ้มครอง

กฎกระทรวงฉบับนี้ลงนามโดยรัฐมนตรีว่าการกระทรวงแรงงานเมื่อวันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2560 จึงเป็นกติกาที่บังคับใช้อยู่ในปัจจุบันสำหรับงานในระบบรับงานไปทำที่บ้าน

ส่วนเรื่องบทลงโทษหรืออัตราโทษ รายละเอียดอยู่ในตัว พ.ร.บ.คุ้มครองผู้รับงานไปทำที่บ้าน พ.ศ. 2553 ซึ่งเป็นกฎหมายแม่ ไม่ได้ระบุไว้ในกฎกระทรวง 2560 ฉบับนี้ จึงไม่ขอลงตัวเลขค่าปรับเพื่อกันความคลาดเคลื่อน

เปรียบเทียบกับลูกจ้างในระบบ

หลายคนสงสัยว่า แล้วคนท้องที่เป็นลูกจ้างประจำในโรงงานล่ะ มีกฎห้ามงานแบบนี้ไหม คำตอบคือมี แต่อยู่ภายใต้กฎหมายคนละฉบับ คือ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 ซึ่งกำหนดสิทธิและงานต้องห้ามของลูกจ้างหญิงตั้งครรภ์ในสถานประกอบกิจการไว้ต่างหาก รวมถึงเรื่องการยกของหนักและสิทธิลาคลอด

หากต้องการเทียบว่าลูกจ้างหญิงในระบบมีสิทธิและข้อห้ามอย่างไร อ่านเพิ่มได้ที่บทความ สิทธิและงานที่ห้ามสำหรับหญิงตั้งครรภ์ ซึ่งอธิบายฝั่งกฎหมายคุ้มครองแรงงานโดยเฉพาะ จะเห็นว่าแม้คนละกฎหมาย แต่หลักคิดเดียวกัน คือไม่ให้หญิงมีครรภ์ทำงานที่เสี่ยงต่อตัวเองและทารกในครรภ์

บริบทกฎหมายแรงงานหญิง

นอกจากเรื่องคนท้องแล้ว กฎหมายไทยยังมีลิสต์งานที่ห้ามนายจ้างให้ลูกจ้างหญิงทำโดยทั่วไป ภายใต้ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน 2541 อีกชุดหนึ่ง ซึ่งครอบคลุมงานบางประเภทที่ถือว่าเสี่ยงเกินไปสำหรับแรงงานหญิง

ใครที่ดูแลแรงงานหญิงทั้งในและนอกระบบ อ่านประกอบได้ที่บทความ งานที่ห้ามนายจ้างให้ลูกจ้างหญิงทำ เพื่อเห็นภาพรวมว่ากฎหมายแต่ละฉบับวางกรอบคุ้มครองแรงงานหญิงไว้คนละจุดอย่างไร แล้วนำมาปรับใช้กับงานที่บ้านของตัวเองได้ถูกต้อง

ข้อควรระวัง

• อย่าสับสนกฎหมาย — กฎกระทรวง 2560 ฉบับนี้ใช้กับ "ผู้รับงานไปทำที่บ้าน" เท่านั้น อย่านำตัวเลขหรือข้อกำหนดจาก พ.ร.บ.ความปลอดภัยฯ 2554 หรือ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน 2541 มาปนกัน เพราะเป็นคนละระบบ
• เด็กมี 6 ลักษณะ ไม่ใช่ 4 — ลิสต์ของเด็ก (ข้อ 2) มากกว่าหญิงมีครรภ์ (ข้อ 1) สองข้อ คือเรื่องเชื้อโรคและสภาพแวดล้อมรุนแรง อย่าตัดทอนให้เหลือเท่ากัน
• เส้นแบ่งคือ "เกิน 15 กก." — น้ำหนักที่กฎหมายกำหนดคือ "เกินสิบห้ากิโลกรัม" ของหนักพอดี 15 กก. หรือต่ำกว่าไม่อยู่ในข่ายห้ามตามข้อนี้ แต่ตัวเลขเส้นแบ่งคือ 15 กก.
• งานเบาทั่วไปไม่ได้ห้ามทั้งหมด — กฎหมายห้ามเฉพาะงานที่มีปัจจัยเสี่ยงตามที่ระบุ ไม่ได้ห้ามคนท้องหรือเด็กรับงานเย็บผ้าหรือประกอบของเบา ๆ ที่ปลอดภัย

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

กฎกระทรวงฉบับนี้ออกตามกฎหมายอะไร ออกตาม พ.ร.บ.คุ้มครองผู้รับงานไปทำที่บ้าน พ.ศ. 2553 (มาตรา 4 วรรคหนึ่ง และมาตรา 20 วรรคสอง) ไม่ใช่ พ.ร.บ.ความปลอดภัยฯ 2554 และไม่ใช่ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน 2541

ถ้างานที่รับมาต้องยกของหนัก 14 กก. เข้าข่ายห้ามไหม เกณฑ์ของกฎหมายคือ "เกินสิบห้ากิโลกรัม" ดังนั้น 14 กก. ไม่เกิน 15 กก. จึงไม่เข้าข่ายตามข้อนี้ แต่ถ้าเกิน 15 กก. ขึ้นไปถือเป็นงานต้องห้ามทั้งหญิงมีครรภ์และเด็ก

ทำไมลิสต์ของเด็กยาวกว่าของหญิงมีครรภ์ เพราะร่างกายเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปียังเปราะบาง กฎหมายจึงเพิ่มอีก 2 ลักษณะ คือ งานเกี่ยวกับเชื้อโรค (ไวรัส แบคทีเรีย รา) และงานที่มีแสงจ้า เสียงดัง ร้อนจัด เย็นจัด หรือสั่นสะเทือน

งานพ่นสีของชำร่วยที่บ้าน คนท้องทำได้ไหม ทำไม่ได้ตามข้อ 1 (3) ที่ห้ามงานสัมผัสละออง ไอ ก๊าซ จากกระบวนการผลิต โดยยกตัวอย่างงานพ่นสีและงานฟอกย้อมไว้ตรง ๆ

กฎกระทรวงฉบับนี้บังคับใช้ตั้งแต่เมื่อไหร่ ลงนามเมื่อวันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2560 และเป็นฉบับที่ใช้บังคับอยู่ในปัจจุบันสำหรับงานในระบบรับงานไปทำที่บ้าน

สรุป

• กฎกระทรวง 2560 ออกตาม พ.ร.บ.คุ้มครองผู้รับงานไปทำที่บ้าน พ.ศ. 2553 คุ้มครองแรงงานนอกระบบ — คนละฉบับกับ พ.ร.บ.ความปลอดภัยฯ 2554 และ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน 2541
• ข้อ 1 หญิงมีครรภ์ ห้าม 4 ลักษณะ — เครื่องจักรสั่นสะเทือน, ยกของเกิน 15 กก., ละออง/ไอ/ก๊าซ (พ่นสี ฟอกย้อม), ฝุ่น/ฟูม/เส้นใย (เชื่อม หลอม ขัด เจียโลหะ)
• ข้อ 2 เด็กต่ำกว่า 15 ปี ห้าม 6 ลักษณะ — 4 ข้อแรกคล้ายหญิงมีครรภ์ + จุลชีวันเป็นพิษ (ไวรัส แบคทีเรีย รา) + แสงจ้า/เสียงดัง/ร้อนจัด/เย็นจัด/สั่นสะเทือน
• เส้นแบ่งน้ำหนักร่วมของทั้งสองกลุ่มคือ เกิน 15 กิโลกรัม
• ผู้จ้างงานที่บ้านต้องไม่มอบงานเหล่านี้ให้หญิงมีครรภ์หรือเด็กต่ำกว่า 15 ปี

ถ้าคุณเป็นผู้ว่าจ้างหรือผู้รับงานไปทำที่บ้าน ลองเริ่มที่การเช็กลิสต์ 6 ข้อของเด็กและ 4 ข้อของหญิงมีครรภ์กับงานที่กำลังส่งต่ออยู่ตอนนี้ก่อน 1 รายการ แล้วจะเห็นว่ากฎหมายฉบับนี้เอาไปใช้จริงได้ไม่ยากเลย