วิธีเลือกรองเท้านิรภัยให้ตรงกับอันตรายของงาน

รองเท้านิรภัยมักถูกจัดซื้อด้วยข้อกำหนดสั้น ๆ ว่า “หัวเหล็ก พื้นน้ำมัน สีดำ” แล้วแจกแบบเดียวทั้งโรงงาน วิธีนี้สะดวกแต่ไม่ตอบว่าเท้าของคนงานเสี่ยงจากอะไร ของตกใส่หัวนิ้ว โลหะทิ่มฝ่าเท้า สารเคมีซึมเข้า พื้นร้อน ไฟฟ้า หรือการลื่นต้องใช้คุณสมบัติคนละชุด บางคุณสมบัติยังขัดกันเอง

การเลือกที่ดีจึงเริ่มจากงานและเส้นทางสัมผัส แล้วแปลงอันตรายเป็นข้อกำหนดที่ตรวจได้ จากนั้นจึงเลือกรหัสมาตรฐาน รุ่น วัสดุ และขนาด บทนี้เน้นกระบวนการเลือก ส่วนรายละเอียดการอ่านระดับและตัวอักษรบนฉลากควรตรวจแยกกับมาตรฐานฉบับที่ผู้ผลิตรับรอง

ฐานกฎหมายเริ่มที่มาตรฐานและความเหมาะสม

มาตรา 22 แห่งพระราชบัญญัติความปลอดภัยฯ พ.ศ. 2554 กำหนดให้นายจ้างจัดและดูแลให้ลูกจ้างสวมอุปกรณ์คุ้มครองความปลอดภัยส่วนบุคคลที่ได้มาตรฐาน หากลูกจ้างไม่สวม นายจ้างต้องสั่งหยุดจนกว่าจะสวม หน้าที่จึงมีทั้งการจัดหาและการควบคุมการใช้

ประกาศกรมฯ พ.ศ. 2554 ข้อ 3 ระบุมาตรฐานที่ยอมรับหลายระบบ เช่น มอก. ไอเอสโอ มาตรฐานยุโรป ออสเตรเลียกับนิวซีแลนด์ สหรัฐอเมริกา และญี่ปุ่น พร้อมเงื่อนไขว่าต้องเหมาะกับชนิดหรือประเภทงาน ตรามาตรฐานเพียงอย่างเดียวจึงยังไม่จบ ต้องตรวจว่าขอบเขตการรับรองตรงอันตราย

รองเท้าสองคู่ที่ผ่านมาตรฐานเดียวกันอาจมีคุณสมบัติเสริมต่างกัน คู่หนึ่งกันแทงทะลุ อีกคู่กันน้ำ หรือใช้วัสดุพื้นต่างชนิด ฝ่ายจัดซื้อควรขอเอกสารรับรองของรุ่นและรหัสสินค้า ไม่ใช้ใบรับรองของสินค้าตระกูลเดียวกันแทน

แยกเหตุบาดเจ็บก่อนกำหนดคุณสมบัติ

เดินดูงานตั้งแต่จุดเปลี่ยนรองเท้าถึงพื้นที่ปฏิบัติ สังเกตสิ่งของเหนือเท้า ของแหลมบนพื้น สารหก อุณหภูมิ ความต่างระดับ บันได รถ และท่าทางคุกเข่า บันทึกเหตุการณ์ที่เป็นไปได้พร้อมความรุนแรง ไม่ใช้ชื่อแผนกเป็นตัวแทนอันตราย เพราะคนในแผนกเดียวกันอาจทำงานต่างกัน

เหตุที่ต้องป้องกัน	คุณสมบัติที่ต้องพิจารณา
ของตกหรือกลิ้งชนปลายเท้า	หัวครอบนิ้วที่ผ่านการทดสอบตามมาตรฐาน
วัสดุหนักตกบนหลังเท้า	แผ่นป้องกันกระดูกหลังเท้า
ตะปู เศษโลหะ หรือแก้ว	ชั้นต้านการแทงทะลุและพื้นที่คลุมฝ่าเท้า
น้ำ น้ำมัน หรือผงบนพื้น	การยึดเกาะของพื้นรองเท้าในสภาพใกล้เคียงจริง
สารกัดกร่อนหรือตัวทำละลาย	วัสดุที่เข้ากันได้ ความสูง และรอยต่อที่ป้องกันการซึม
พื้นร้อน สะเก็ด หรือโลหะหลอม	ความทนร้อน รูปทรงปิด และวัสดุไม่กักสะเก็ด
ไฟฟ้าหรือไฟฟ้าสถิต	คุณสมบัติทางไฟฟ้าที่ตรงวัตถุประสงค์

หนึ่งงานอาจมีหลายเหตุ เช่น ช่างซ่อมในพื้นที่เปียกอาจเจอของตก พื้นลื่น และไฟฟ้า การเลือกต้องจัดการอันตรายร่วม ไม่หยิบคุณสมบัติเด่นเพียงข้อเดียวจนเพิ่มความเสี่ยงอีกด้าน

หัวครอบนิ้วต้องตรงรูปแบบแรง

หัวครอบนิ้วช่วยป้องกันแรงกระแทกและแรงบีบในขอบเขตการทดสอบ แต่ไม่ปกป้องหลังเท้าหรือข้อเท้า งานขนท่อ ถัง หรือแผ่นโลหะที่วัตถุยาวอาจตกเลยหัวครอบ ควรพิจารณาแผ่นป้องกันหลังเท้าและวิธีขนย้ายร่วมด้วย

วัสดุหัวครอบอาจเป็นโลหะหรือวัสดุประกอบ สิ่งสำคัญคือผลรับรองของรองเท้าทั้งคู่ ไม่ใช่วัสดุเพียงอย่างเดียว หัวครอบที่กว้างไม่พอทำให้นิ้วถูกกดระหว่างเดิน ส่วนขนาดใหญ่เกินทำให้เท้าเลื่อนและสะดุด ต้องทดลองกับรูปเท้าหลายแบบ

ข้อ 120 ของกฎกระทรวงเครื่องจักร พ.ศ. 2564 แยกอุปกรณ์ตามงาน เช่น งานยก ขนย้าย หรือติดตั้งและงานปั้นจั่นกำหนดรองเท้านิรภัย ขณะที่งานบางชนิดกำหนดรองเท้าพื้นยางหุ้มส้น ตัวบทสะท้อนว่าชื่องานและอันตรายมีผลต่อชนิดรองเท้า

การแทงทะลุต้องดูทั้งวัสดุและพื้นที่ป้องกัน

งานก่อสร้าง รื้อถอน งานพาเลต และคัดเศษเสี่ยงเหยียบตะปู ลวด หรือเศษโลหะ ชั้นต้านการแทงทะลุมีทั้งโลหะและวัสดุไม่ใช่โลหะ แต่ละแบบตอบสนองต่อของแหลมขนาดและรูปทรงต่างกัน ต้องดูวิธีทดสอบในมาตรฐานฉบับที่อ้าง ไม่สรุปจากคำว่า “กันตะปู” บนโฆษณา

ชั้นป้องกันอาจไม่คลุมถึงขอบฝ่าเท้าทุกส่วน จุดที่ของแหลมเข้าได้จึงขึ้นกับโครงสร้างรองเท้า ตรวจภาพตัดหรือข้อมูลผู้ผลิตและสำรวจชนิดเศษจริง หากมีเข็ม ลวดเล็ก หรือเศษคมรูปร่างไม่แน่นอน ควรควบคุมการเก็บกวาดและภาชนะทิ้งเป็นหลัก ไม่ฝากไว้กับรองเท้า

รองเท้าที่เคยเหยียบของแหลมจนชั้นป้องกันรับแรงต้องแยกตรวจ แม้ด้านนอกดูเป็นรูเล็ก ความเสียหายภายในอาจลดการป้องกันครั้งต่อไป ทำระบบรายงานและเปลี่ยนโดยไม่ให้คนต้องใช้คู่เดิมเพราะกลัวถูกตำหนิ

พื้นกันลื่นต้องทดสอบกับสิ่งปนเปื้อนจริง

คำว่า “กันลื่น” มาจากการทดสอบบนพื้นและสารหล่อลื่นตามเงื่อนไขมาตรฐาน แต่หน้างานอาจมีน้ำมันตัดกลึง ไขมัน ผงอาหาร โคลน หรือสารทำความสะอาดต่างกัน ลายดอก วัสดุ และพื้นที่สัมผัสทำงานไม่เหมือนกันในแต่ละสภาพ

ทดลองรองเท้าตัวอย่างในเส้นทางที่ควบคุมได้ โดยให้ผู้ใช้หลายคนเดิน เลี้ยว ขึ้นบันได ดัน และแบกของในสภาพใกล้จริง บันทึกตำแหน่งลื่นและสิ่งปนเปื้อน การทดลองไม่แทนใบรับรอง แต่ช่วยเลือกระหว่างรุ่นที่ผ่านมาตรฐานแล้ว

พื้นรองเท้าสึก เศษอุดดอก และสารเคมีทำให้แรงยึดเกาะลดลง กำหนดเกณฑ์เปลี่ยนจากความลึกดอก การแยกชั้น รอยแตก และประวัติสัมผัส ไม่ใช้ระยะเวลาเดียวกับทุกงาน ขณะเดียวกันต้องแก้รอยรั่ว ความลาด และการทำความสะอาด เพราะรองเท้าเป็นชั้นสุดท้าย

งานสารเคมีต้องตรวจความเข้ากันได้ทั้งคู่

รองเท้าบู๊ตที่กันน้ำไม่ได้แปลว่าทนกรด ด่าง หรือตัวทำละลาย วัสดุอาจบวม แข็ง แตก หรือยอมให้สารซึมผ่านตามเวลา ต้องใช้ตารางความเข้ากันได้ของผู้ผลิตที่ระบุสาร ความเข้มข้น อุณหภูมิ และระยะสัมผัส หากสารผสมไม่มีข้อมูล ให้ขอคำแนะนำหรือทดสอบตามวิธีที่เชื่อถือได้

ข้อ 12 ของกฎกระทรวงสารเคมีอันตราย พ.ศ. 2556 กำหนดให้จัดอุปกรณ์ตามลักษณะอันตราย ความรุนแรงของสาร หรือลักษณะงาน การเลือกจึงต้องผูกกับข้อมูลสาร ไม่ใช้บู๊ตยางชนิดเดียวทุกถัง

ความสูงรองเท้าต้องครอบคลุมทิศทางกระเด็นและระดับของเหลว ขากางเกงหรือชุดป้องกันต้องวางซ้อนให้สารไหลออก ไม่ไหลเข้าในรองเท้า จุดต่อกับชุดและถุงเท้าต้องไม่สร้างช่อง เมื่อถอด ให้กำหนดเขตสะอาด วิธีล้าง และวิธีจับที่ไม่ทำให้ผิวหนังสัมผัสด้านนอก

งานร้อนต้องป้องกันทั้งพื้นและสะเก็ด

งานเชื่อม หล่อโลหะ เตาหลอม และพื้นร้อนต้องดูความทนความร้อนของพื้น การส่งผ่านความร้อนสู่เท้า รูปทรงส่วนบน และวิธีปิดช่อง สะเก็ดที่ตกเข้าเชือก รอยพับ หรือปากรองเท้าอาจค้างติดผิว แม้พื้นรองเท้าผ่านการทนร้อน

เลือกแบบไม่มีช่องกักสะเก็ด มีแผ่นปิดหรือระบบถอดเร็วตามอันตราย ขากางเกงทนไฟควรคลุมปากรองเท้าตามวิธีของชุด ไม่สอดเข้าไปจนกลายเป็นกรวยรับสะเก็ด ตรวจพื้นและตะเข็บหลังงาน เพราะความร้อนทำให้วัสดุเสื่อมโดยสีภายนอกอาจเปลี่ยนไม่มาก

รองเท้าหนักและระบายอากาศน้อยเพิ่มภาระความร้อน วางรอบพัก การเปลี่ยนถุงเท้า และพื้นที่แห้งร่วมด้วย ห้ามเจาะรูหรือดัดแปลงเพื่อระบายอากาศ เพราะทำลายโครงสร้างการป้องกัน

งานไฟฟ้าต้องแยกฉนวนออกจากการระบายประจุ

รองเท้าพื้นยางทั่วไปไม่ใช่หลักฐานว่าเป็นรองเท้าฉนวนไฟฟ้า คุณสมบัติฉนวนต้องผ่านมาตรฐานเฉพาะ มีพิกัด เงื่อนไข และวิธีตรวจของผลิตภัณฑ์ ขณะเดียวกัน รองเท้าป้องกันหรือระบายไฟฟ้าสถิตออกแบบให้ประจุไหลผ่านในช่วงควบคุม จึงมีวัตถุประสงค์ต่างจากการแยกผู้สวมออกจากแรงดัน

ข้อ 22 ของกฎกระทรวงไฟฟ้า พ.ศ. 2558 กำหนดให้อุปกรณ์คุ้มครองและอุปกรณ์ป้องกันอันตรายจากไฟฟ้าเหมาะกับแรงดันสูงสุดในบริเวณทำงานหรือใกล้เคียง ผู้ประเมินต้องรู้แรงดัน วิธีทำงาน สภาพพื้น และมาตรการอื่นก่อนเลือก

น้ำ ความชื้น สิ่งสกปรก การเจาะ และการสึกเปลี่ยนคุณสมบัติทางไฟฟ้า ต้องตรวจตามคู่มือและหลีกเลี่ยงการใช้รองเท้าคู่เดียวข้ามงานที่ต้องการคุณสมบัติตรงข้าม รองเท้าฉนวนเป็นเพียงส่วนหนึ่งของระบบ ไม่แทนการตัดแยก ตรวจว่าไม่มีแรงดัน และอุปกรณ์ฉนวนอื่น

ความพอดีเป็นเงื่อนไขของการป้องกัน

รองเท้าที่บีบทำให้เจ็บ ชา และเกิดแผล รองเท้าหลวมทำให้ส้นยก เท้าไถล และสะดุด จัดขนาดหลายความกว้างเมื่อเป็นไปได้ ให้ลองช่วงท้ายวันที่เท้าอาจบวม พร้อมถุงเท้าและแผ่นรองที่ใช้จริง ตรวจพื้นที่ปลายนิ้ว ส้น หลังเท้า และข้อเท้าขณะยืน เดิน และคุกเข่า

ผู้มีเบาหวาน ปัญหาเส้นประสาท รูปเท้าผิดปกติ หรือใช้อุปกรณ์พยุงอาจต้องประเมินเฉพาะบุคคลโดยผู้เชี่ยวชาญ อย่าแก้รองเท้ามาตรฐานด้วยการตัดหัวครอบ เจาะ หรือใส่แผ่นรองซึ่งผู้ผลิตไม่รับรอง เพราะอาจเปลี่ยนระยะภายในและคุณสมบัติไฟฟ้า

น้ำหนัก ความยืดหยุ่น และการระบายอากาศมีผลต่อการยอมใช้ ให้ผู้ปฏิบัติงานร่วมทดลองและบันทึกปัญหา การเลือกคู่ที่ป้องกันครบแต่คนใส่ไม่ไหวทั้งกะไม่ทำให้ความเสี่ยงลดลง ต้องปรับรุ่น งาน หรือรอบพักโดยยังรักษาคุณสมบัติจำเป็น

ทำข้อกำหนดจัดซื้อจากตารางอันตราย

เอกสารจัดซื้อควรระบุงาน เหตุอันตราย มาตรฐานและฉบับ คุณสมบัติบังคับ วัสดุ ขนาด เอกสารรับรอง วิธีทำเครื่องหมาย และการรับประกัน หลีกเลี่ยงการล็อกยี่ห้อก่อนประเมิน แต่ห้ามใช้ถ้อยคำกว้างจนผู้ขายเสนอรุ่นที่มีเพียงหัวครอบนิ้ว

ขอตัวอย่างทดลองและตรวจว่าเลขรุ่นบนรองเท้า กล่อง เอกสารรับรอง และใบส่งของตรงกัน ระบุว่าห้ามเปลี่ยนวัสดุหรือแหล่งผลิตโดยไม่แจ้ง หากประมูลหลายรุ่น ให้ใช้ตารางเทียบคุณสมบัติทีละข้อและบันทึกเหตุผลเลือก

ต้นทุนควรรวมอายุใช้งาน การทำความสะอาด การเปลี่ยนเมื่อเสียหาย และผลต่อการลื่นหรือความล้า รองเท้าราคาต่ำที่เปลี่ยนบ่อยหรือทำให้คนไม่สวมอาจมีต้นทุนรวมสูงกว่า

ตรวจรับ แจก และดูแลตลอดอายุใช้งาน

เมื่อรับสินค้า ให้สุ่มตรวจเครื่องหมาย รุ่น ขนาด สภาพหัวครอบ พื้น ตะเข็บ และวันผลิตตามข้อมูลที่เกี่ยวข้อง เก็บเอกสารรับรองผูกกับรุ่นและล็อต ทำทะเบียนแจกเพื่อรู้ว่าใครใช้รุ่นใดในงานไหน แต่ไม่ควรใช้ทะเบียนเป็นเหตุให้ปฏิเสธการเปลี่ยนเมื่อรองเท้าเสียก่อนกำหนด

สอนผู้ใช้ตรวจทุกวัน ได้แก่ รอยตัด พื้นแยก หัวครอบโผล่ ดอกสึก สารซึม เชือกขาด และการเปลี่ยนรูป กำหนดวิธีล้าง ตาก และเก็บ ห้ามวางบนแหล่งร้อน ใช้สารทำความสะอาดที่ทำลายวัสดุ หรือแบ่งรองเท้าที่ปนเปื้อนให้ผู้อื่น

เหตุของตก เหยียบของแหลม สัมผัสสารผิดปกติ หรือถูกความร้อนสูงต้องรายงานและแยกตรวจ เปลี่ยนทันทีเมื่อความเสียหายทำให้ไม่มั่นใจในคุณสมบัติ อย่ารอให้ครบอายุทางบัญชี

รายการตรวจการเลือกตามงาน

• ระบุเหตุบาดเจ็บของเท้าแต่ละงานจากการสำรวจจริงแล้วหรือไม่
• แยกความต้องการหัวนิ้ว หลังเท้า ฝ่าเท้า ข้อเท้า และการยึดเกาะหรือไม่
• ตรวจสาร ความเข้มข้น อุณหภูมิ และเวลาสัมผัสกับวัสดุรองเท้าหรือไม่
• แยกคุณสมบัติฉนวนไฟฟ้าจากการระบายไฟฟ้าสถิตหรือไม่
• ระบุมาตรฐาน ฉบับ รหัสรุ่น และคุณสมบัติบังคับในข้อจัดซื้อหรือไม่
• เอกสารรับรองตรงกับรุ่นและล็อตที่ส่งจริงหรือไม่
• ทดลองสวมหลายขนาดกับถุงเท้าและอุปกรณ์จริงหรือไม่
• ทดลองการยึดเกาะและการเคลื่อนไหวในสภาพควบคุมใกล้งานหรือไม่
• กำหนดวิธีตรวจ ทำความสะอาด เก็บ รายงานเหตุ และเปลี่ยนหรือไม่
• ทบทวนเมื่อเปลี่ยนสาร พื้น กระบวนการ หรือหน้าที่งานหรือไม่

คำตอบต้องมีหลักฐานจากการประเมิน เอกสารรุ่น และการทดลอง ไม่ใช้ความเห็นว่ารองเท้าดูแข็งแรงหรือเคยใช้มานาน หากงานหนึ่งมีความต้องการขัดกัน อาจต้องแยกรองเท้าตามเขตหรือเปลี่ยนมาตรการควบคุมที่ต้นเหตุ

รองเท้าที่เหมาะคือคู่ที่ป้องกันเหตุจริง

การเลือกเริ่มจากเหตุที่เท้าอาจได้รับอันตราย แล้วแปลงเป็นคุณสมบัติที่ตรวจสอบได้ จับคู่กับมาตรฐานและรุ่น ทดลองความพอดีกับสภาพงาน ตรวจรับ และดูแลจนหมดอายุ วิธีนี้ทำให้คำว่า “ได้มาตรฐาน” เชื่อมกับคำว่า “เหมาะกับงาน” ตามเจตนาของกฎหมาย

รองเท้าหนึ่งคู่ไม่แก้พื้นลื่น ของตก สารหก หรือไฟฟ้าที่ควบคุมได้ด้วยวิศวกรรม นายจ้างยังต้องกำจัดและควบคุมอันตรายก่อนใช้รองเท้าเป็นชั้นสุดท้าย เมื่อทำทั้งระบบ รองเท้าไม่ได้เป็นเพียงเครื่องแบบ แต่เป็นอุปกรณ์ที่มีหน้าที่ชัดและตรวจได้ว่าป้องกันอะไร