ความปลอดภัยงานเชื่อม — ฟูมโลหะ แสง UV/IR งานความร้อน และการระบายอากาศ LEV

ช่างเชื่อมหลายคนทำงานมาเป็นสิบปีโดยมองว่างานเชื่อมก็แค่ "ระวังไฟลวกกับสะเก็ดร้อน" แต่จริง ๆ แล้วงานเชื่อมหนึ่งจุดรวมอันตรายไว้พร้อมกันถึง 4 ด้าน บางด้านเห็นทันที บางด้านค่อย ๆ ทำร้ายร่างกายโดยไม่รู้ตัว และบางด้านลามเป็นไฟไหม้ทั้งโรงงานได้ในไม่กี่นาที คนที่ออกใบอนุญาตทำงาน หัวหน้างานซ่อมบำรุง และ จป. จึงต้องเข้าใจให้ครบทุกด้าน ไม่ใช่แค่หาถังดับเพลิงมาวางข้าง ๆ แล้วถือว่าจบ

ลองไล่ดูทีละด้านว่างานเชื่อมอันตรายตรงไหน กฎหมายไทยบังคับอะไรบ้าง และมาตรฐานสากลเข้ามาช่วยเติมตรงไหน

อันตรายงานเชื่อมมี 4 ด้าน

ก่อนจะคุมเสี่ยง ต้องรู้ก่อนว่าเสี่ยงอะไร งานเชื่อม ตัด หรือเจียรโลหะ ปล่อยอันตรายออกมาพร้อมกัน 4 ด้าน

1. ฟูมโลหะ (metal fume) — ควันที่ลอยขึ้นจากบ่อหลอม ไม่ใช่แค่ควันเฉย ๆ แต่เป็นอนุภาคโลหะขนาดจิ๋วที่หายใจเข้าปอดได้ เช่น แมงกานีส โครเมียม และสังกะสี
2. แสง UV และ IR — แสงจ้าจากอาร์กเชื่อมที่ทำร้ายตาและผิวหนัง
3. งานความร้อนและประกายไฟ — แหล่งความร้อนสูงที่จุดเพลิงไหม้ได้ ส่วนนี้คือหัวใจของคำว่า hot work
4. ก๊าซและออกซิเจนถูกแทนที่ — โดยเฉพาะเมื่อเชื่อมในถัง ในที่อับอากาศ ที่ก๊าซเฉื่อยหรือควันไปไล่ออกซิเจนจนคนหมดสติ

ทั้ง 4 ด้านนี้คาบเกี่ยวกฎหมาย 3 ฉบับ คือกฎเครื่องจักรฯ พ.ศ. 2564 (เครื่องเชื่อม), กฎอัคคีภัย พ.ศ. 2555 (งานความร้อน) และกฎสารเคมีอันตราย พ.ศ. 2556 (ฟูมและการระบายอากาศ) เรามาดูทีละด้าน

ด้านที่ 1 — ฟูมโลหะ อันตรายที่มองไม่เห็นทันที

ฟูม คืออนุภาคของของแข็งที่เกิดจากการรวมตัวของไอ ลอยตัวอยู่ในอากาศได้ เวลาเชื่อม ความร้อนสูงทำให้โลหะระเหยกลายเป็นไอ พอเจออากาศเย็นก็ควบแน่นเป็นอนุภาคจิ๋ว นี่คือควันสีขาว ๆ ที่เห็นลอยขึ้นจากจุดเชื่อม

ปัญหาคืออนุภาคพวกนี้เล็กมากจนเข้าไปถึงถุงลมในปอดได้ ฟูมเชื่อมมักมีโลหะที่เป็นพิษปนอยู่ เช่น แมงกานีสที่สะสมแล้วกระทบระบบประสาท โครเมียม (โดยเฉพาะโครเมียมเฮกซะวาเลนต์จากการเชื่อมสเตนเลส) ที่เป็นสารก่อมะเร็ง และสังกะสีจากการเชื่อมเหล็กชุบกัลวาไนซ์ที่ทำให้เกิดอาการ "ไข้ฟูมโลหะ" หนาวสั่นเหมือนเป็นหวัดหลังเลิกงาน

ในแง่กฎหมายไทย ฟูมเชื่อมเข้าข่าย "สารเคมีอันตราย" เพราะกฎกระทรวงสารเคมีอันตราย พ.ศ. 2556 นิยามสารเคมีอันตรายให้ครอบคลุมสารที่อยู่ในรูปของฟูมด้วย เมื่อเข้าข่ายแล้ว นายจ้างก็มีหน้าที่ตามกฎฉบับนี้ รวมถึงเรื่องการระบายอากาศที่จะพูดถึงต่อไป

หมายเหตุเรื่องตัวเลข — ถ้าใครเคยเห็นค่าจำกัดการสัมผัส เช่น แมงกานีส 0.02 มิลลิกรัมต่อลูกบาศก์เมตร นั่นเป็นค่า TLV ของ ACGIH ซึ่งเป็นมาตรฐานสากล ไม่ใช่กฎหมายไทย กฎหมายไทยใช้คำว่า "ขีดจำกัดความเข้มข้นของสารเคมีอันตราย" ตามที่อธิบดีประกาศกำหนด ดังนั้นเวลาอ้างตัวเลขให้ระบุให้ชัดว่าเป็นเกณฑ์ของใคร

ด้านที่ 2 — แสง UV/IR เปรียบเหมือนตาแดดเผา

อาร์กเชื่อมสว่างจ้ากว่าแสงแดดหลายเท่า และปล่อยรังสี UV กับ IR ออกมา ถ้ามองอาร์กด้วยตาเปล่าแม้เพียงไม่กี่วินาที คืนนั้นตาจะแสบ น้ำตาไหล รู้สึกเหมือนมีทรายในตา อาการนี้เรียกว่า arc eye หรือ welder's flash

อธิบายให้เห็นภาพง่าย ๆ arc eye ก็คือ "ตาแดดเผา" แบบเดียวกับที่ผิวเราไหม้แดดหลังไปทะเล เพียงแต่เกิดที่กระจกตาแทน ส่วนใหญ่หายเองใน 1-2 วัน แต่ถ้าโดนซ้ำ ๆ บ่อย ๆ ก็สะสมความเสียหายได้ ส่วนผิวหนังที่เปิดโล่งก็ไหม้แบบเดียวกับโดนแดดจัด

กฎหมายไทยที่เกี่ยวข้องโดยตรงคือกฎเครื่องจักรฯ พ.ศ. 2564 ที่กำหนดให้ก่อนใช้เครื่องเชื่อม นายจ้างต้องจัดให้มีฉากกั้นหรืออุปกรณ์ป้องกันอันตรายที่เหมาะสมเพื่อกันประกายไฟและแสงจ้า ฉากกั้นนี้ไม่ได้ป้องกันแค่ตัวช่างเชื่อม แต่กันคนที่เดินผ่านไปมาในไลน์ไม่ให้โดนแสงอาร์กด้วย

นอกจากนี้กฎกระทรวงเรื่องความร้อน แสงสว่าง และเสียง พ.ศ. 2559 ยังกำหนดให้นายจ้างจัดให้มีฉากหรือมาตรการที่เหมาะสมเพื่อกันแสงจ้าไม่ให้ส่องเข้าตาลูกจ้างโดยตรง และถ้ากันไม่ได้ ต้องให้สวมแว่นตาลดแสงหรือกระบังหน้าลดแสง สำหรับงานเชื่อม กระบังหน้าลดแสงก็คือหน้ากากเชื่อมที่มีเลนส์กรองแสงนั่นเอง

เบอร์เลนส์กรองแสง (shade number)

ความเข้มของเลนส์เชื่อมวัดเป็น "เบอร์ shade" ยิ่งเบอร์สูงยิ่งกรองแสงเข้ม งานเชื่อมกระแสต่ำใช้เบอร์ราว ๆ 8-10 ส่วนงานกระแสสูงอาจต้องใช้ถึงเบอร์ 13-14

ตรงนี้ต้องเข้าใจให้ชัด — เบอร์ shade เป็นมาตรฐานสากล อ้างอิงจาก ANSI Z87.1 (สหรัฐ) และ EN 169 (ยุโรป) ไม่ใช่ตัวเลขที่กำหนดในกฎหมายไทย กฎหมายไทยบอกแค่ว่าต้องมีกระบังหน้าลดแสงหรือฉากกั้นแสงจ้า ส่วนจะเลือกเบอร์เท่าไหร่ให้ดูตามตารางของมาตรฐานสากลเทียบกับชนิดงานและกระแสเชื่อม โรงงานที่ส่งออกหรือทำตามระบบ ISO 45001 มักยึดเบอร์ตามมาตรฐานพวกนี้อยู่แล้ว

หน้ากากแบบ auto-darkening ที่ปรับความเข้มเองตอนอาร์กติด ช่วยให้ช่างไม่ต้องสะบัดหน้ากากขึ้นลง ลดโอกาสมองอาร์กด้วยตาเปล่าตอนเริ่มเชื่อม แต่ก็ต้องเลือกรุ่นที่ตั้งเบอร์ shade ได้ตรงกับงาน

ด้านที่ 3 — งานความร้อนและประกายไฟ หัวใจของ hot work

นี่คือด้านที่ทำให้งานเชื่อมถูกจัดเป็น "งานที่มีประกายไฟ" หรือ hot work กฎกระทรวงอัคคีภัย พ.ศ. 2555 ระบุไว้ตรง ๆ ว่าการเชื่อมหรือตัดโลหะเป็นแหล่งความร้อนสูงที่อาจทำให้เกิดการลุกไหม้ได้ และนายจ้างต้องป้องกันอัคคีภัยจากแหล่งความร้อนนี้

อันตรายไม่ได้อยู่แค่ที่จุดเชื่อม สะเก็ดร้อนกระเด็นได้ไกลหลายเมตร และความร้อนนำผ่านโลหะไปจุดเชื้อเพลิงที่อยู่อีกฝั่งของผนังได้ด้วย เคสไฟไหม้โรงงานจำนวนมากเริ่มจากประกายไฟงานเชื่อมที่ตกลงบนเศษผ้า น้ำมัน หรือฝุ่นไม้ที่ไม่มีใครเก็บออก แล้วคุไฟอยู่หลายชั่วโมงกว่าจะลุกเป็นไฟตอนคนกลับบ้านหมดแล้ว

กฎเครื่องจักรฯ พ.ศ. 2564 จึงกำหนดว่าก่อนใช้งานเครื่องเชื่อม นายจ้างต้องจัดบริเวณที่ปฏิบัติงานไม่ให้มีวัสดุที่ติดไฟง่ายวางอยู่ และที่สำคัญที่สุด ต้องจัดให้มีเครื่องดับเพลิงแบบเคลื่อนย้ายได้ติดตั้งไว้ในบริเวณใกล้เคียงที่สามารถนำมาใช้ดับเพลิงได้ทันที คำว่า "ใกล้เคียง" และ "ได้ทันที" สำคัญมาก — ถังดับเพลิงที่อยู่อีกฝั่งโรงงานเท่ากับไม่มี เพราะกว่าจะวิ่งไปเอา ไฟลามไปไกลแล้ว

การควบคุมงานความร้อนให้เป็นระบบทำผ่านระบบใบอนุญาต ดูเพิ่มได้ที่ Hot Work Permit ใบอนุญาตทำงานที่มีประกายไฟ และเรื่องการเลือกถังให้ตรงประเภทเพลิงดูได้ที่ ประเภทถังดับเพลิงและวิธีใช้ PASS

ด้านที่ 4 — ก๊าซและออกซิเจนถูกแทนที่

ด้านนี้อันตรายที่สุดเมื่อเชื่อมในถัง ในบ่อ หรือในที่อับอากาศ เพราะมี 2 ปัญหาซ้อนกัน

ปัญหาแรก ก๊าซเฉื่อยที่ใช้คลุมแนวเชื่อม เช่น อาร์กอนหรือคาร์บอนไดออกไซด์ในงาน MIG/TIG จะไปไล่ออกซิเจนออกจากพื้นที่ปิด คนที่อยู่ข้างในอาจหมดสติโดยไม่ทันรู้ตัว เพราะร่างกายไม่มีสัญญาณเตือนเมื่อขาดออกซิเจน

ปัญหาที่สอง ฟูมและควันสะสมในที่อับอากาศได้เข้มข้นกว่าที่โล่งมาก

กฎหมายไทยกำหนดให้บริเวณทำงานเกี่ยวกับสารเคมีอันตรายต้องมีออกซิเจนในบรรยากาศไม่ต่ำกว่าร้อยละ 19.5 โดยปริมาตร ตามกฎกระทรวงสารเคมีอันตราย พ.ศ. 2556 ถ้าต้องเชื่อมในถังหรือที่อับอากาศ งานนั้นต้องทำตามกฎหมายเรื่องที่อับอากาศควบคู่ไปด้วย ทั้งการตรวจวัดอากาศก่อนเข้า การระบายอากาศ และการมีผู้เฝ้าระวังด้านนอก ไม่ใช่ดูแค่เรื่องไฟกับฟูมเพียงอย่างเดียว

เครื่องเชื่อมก๊าซต้องมีอุปกรณ์กันเปลวไฟย้อนกลับ

สำหรับงานเชื่อม/ตัดด้วยก๊าซ (เช่น ออกซิเจน-อะเซทิลีน) มีอันตรายเฉพาะอีกอย่างคือเปลวไฟย้อนกลับเข้าไปในสายและถัง ทำให้ระเบิดได้ กฎเครื่องจักรฯ พ.ศ. 2564 จึงกำหนดว่านายจ้างต้องจัดให้มีอุปกรณ์กันเปลวไฟย้อนกลับติดไว้ระหว่างหัวเชื่อม หัวตัด หรือหัวเผากับถังบรรจุก๊าซออกซิเจน และถังบรรจุก๊าซไวไฟขณะใช้งาน อุปกรณ์นี้ภาษาช่างเรียก flashback arrestor ติดทั้งฝั่งออกซิเจนและฝั่งก๊าซเชื้อเพลิง

นอกจากนี้กฎฉบับเดียวกันยังกำหนดมาตรการเรื่องถังก๊าซ ทั้งการยึดถังกันล้ม เช่น คล้องโซ่ และการมีอุปกรณ์ป้องกันวาล์ว เช่น โกร่งกำบังหรือฝาครอบวาล์วปิดขณะไม่ได้ใช้ก๊าซ ถังก๊าซล้มทับคนหรือวาล์วหักเป็นอุบัติเหตุที่เจอบ่อยในงานซ่อมบำรุง

ระบบระบายอากาศ LEV — ด่านหลักจัดการฟูม

มาถึงเรื่องที่ช่างเชื่อมมักมองข้ามที่สุด นั่นคือการระบายอากาศ หลายคนคิดว่าใส่หน้ากากกันฟูมก็พอ แต่ตามหลัก hierarchy of controls หน้ากากเป็นด่านสุดท้าย ด่านที่ควรจัดการก่อนคือการดูดฟูมออกตั้งแต่แหล่งกำเนิด

กฎเครื่องจักรฯ พ.ศ. 2564 กำหนดว่าก่อนใช้เครื่องเชื่อม นายจ้างต้องจัดสถานที่ปฏิบัติงานให้มีแสงสว่างและการระบายอากาศอย่างเหมาะสม และเมื่อฟูมเชื่อมเข้าข่ายสารเคมีอันตราย กฎกระทรวงสารเคมีอันตราย พ.ศ. 2556 ก็กำหนดให้บริเวณทำงานต้องมีระบบระบายอากาศแบบทั่วไป หรือแบบที่ทำให้สารเคมีเจือจาง หรือแบบที่มีเครื่องดูดอากาศเฉพาะที่ที่เหมาะสมกับประเภทของสารเคมีอันตราย

"เครื่องดูดอากาศเฉพาะที่" คือสิ่งที่เรียกกันว่า LEV (local exhaust ventilation) หลักการคือเอาหัวดูดไปจ่ออยู่ใกล้จุดเชื่อม ดูดฟูมออกตรงแหล่งกำเนิดก่อนที่มันจะลอยขึ้นมาถึงระดับหายใจของช่าง ต่างจากพัดลมระบายอากาศทั่วไปที่แค่เป่าให้ฟูมกระจายทั่วห้อง

แนวทางจัดลำดับการคุมเสี่ยงฟูมเชื่อมที่ใช้กันจริง

1. LEV ดูดที่แหล่งกำเนิด — แขนดูดแบบยืดหยุ่นวางใกล้บ่อเชื่อม หรือโต๊ะเชื่อมแบบมีช่องดูดด้านหลัง เป็นด่านแรกที่ได้ผลที่สุด
2. ระบายอากาศทั่วไป — เสริมให้อากาศในห้องไม่อับ ช่วยเจือจางฟูมส่วนที่ LEV ดูดไม่หมด
3. respirator กันฟูม — หน้ากากกรองอนุภาคสำหรับช่าง เป็นด่านสุดท้ายหลังจากทำ 2 ข้อบนแล้ว ไม่ใช่ด่านแรก

หลักการ LEV ในงานเชื่อมใช้แนวคิดเดียวกับงานพ่นสี ดูเพิ่มได้ที่ การระบายอากาศและ LEV ในงานพ่นสี

เตรียมพร้อมก่อนเชื่อม — เช็กลิสต์สั้น

ก่อนจุดอาร์กทุกครั้ง ลองไล่ตามนี้

• มีถังดับเพลิงแบบเคลื่อนย้ายได้ตั้งใกล้จุดงาน หยิบใช้ได้ทันที
• เคลียร์วัสดุติดไฟง่ายออกจากบริเวณ เช่น เศษผ้า น้ำมัน กระดาษ ฝุ่นไม้
• ติดตั้งฉากกั้นประกายไฟและแสงจ้าให้เรียบร้อย
• เปิด LEV และตรวจว่าหัวดูดอยู่ใกล้จุดเชื่อม
• ใส่ PPE ครบ — หน้ากากเชื่อมเบอร์ shade ตรงงาน เสื้อหนัง ถุงมือกันความร้อน respirator กันฟูม
• งานเชื่อมก๊าซ ตรวจ flashback arrestor ทั้งสองฝั่ง ถังยึดกันล้ม
• ถ้าเชื่อมในถังหรือที่อับอากาศ ต้องมีใบอนุญาตที่อับอากาศ ตรวจวัดอากาศ และผู้เฝ้าระวังด้านนอก
• ออกใบอนุญาตทำงานที่มีประกายไฟ (hot work permit) ให้ครบก่อนเริ่ม

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

คิดว่า PPE คือคำตอบเดียว — ใส่หน้ากากกันฟูมแล้วถือว่าจบ ทั้งที่ยังไม่ได้เปิด LEV เลย อันนี้กลับลำดับ hierarchy of controls หน้ากากเป็นด่านสุดท้าย ไม่ใช่ด่านแรก

ถังดับเพลิงอยู่ไกล — มีถังในโรงงานก็จริง แต่ตั้งห่างจากจุดเชื่อมหลายสิบเมตร กฎหมายต้องการให้อยู่ใกล้และใช้ได้ทันที ไม่ใช่แค่ "มีในโรงงาน"

เชื่อมเหล็กกัลวาไนซ์โดยไม่ดูดฟูม — สังกะสีที่เคลือบทำให้เกิดไข้ฟูมโลหะ ช่างหลายคนรู้สึกหนาวสั่นหลังเลิกงานแต่ไม่รู้ว่ามาจากตรงนี้

ลืม flashback arrestor — งานก๊าซที่ไม่มีอุปกรณ์กันเปลวไฟย้อนกลับ เสี่ยงระเบิดที่ถัง อันตรายถึงชีวิต

เชื่อมในถังโดยไม่ทำตามกฎที่อับอากาศ — มองแค่เรื่องไฟกับฟูม ลืมว่าก๊าซเฉื่อยไล่ออกซิเจนจนคนหมดสติได้

คำถามที่พบบ่อย

ถาม: เบอร์ shade ของเลนส์เชื่อมเป็นกฎหมายไทยหรือไม่ ไม่ใช่ เบอร์ shade อ้างอิงมาตรฐานสากล ANSI Z87.1 และ EN 169 กฎหมายไทยกำหนดแค่ว่าต้องมีกระบังหน้าลดแสงหรือฉากกั้นแสงจ้า ส่วนการเลือกเบอร์ให้ดูตามตารางมาตรฐานสากลเทียบกับชนิดงานและกระแสเชื่อม

ถาม: ฟูมเชื่อมถือเป็นสารเคมีอันตรายตามกฎหมายไหม ใช่ กฎกระทรวงสารเคมีอันตราย พ.ศ. 2556 นิยามสารเคมีอันตรายให้ครอบคลุมสารในรูปของฟูม นายจ้างจึงมีหน้าที่จัดการตามกฎฉบับนี้ รวมถึงเรื่องการระบายอากาศ

ถาม: ค่าจำกัดการสัมผัสฟูมแมงกานีสที่เห็นในเอกสารเป็นเกณฑ์ของกฎหมายไทยหรือไม่ ตัวเลขแบบ TLV มักเป็นของ ACGIH ซึ่งเป็นมาตรฐานสากล ไม่ใช่กฎหมายไทย กฎหมายไทยใช้คำว่าขีดจำกัดความเข้มข้นตามที่อธิบดีประกาศกำหนด เวลาอ้างให้ระบุแหล่งที่มาให้ชัด

ถาม: เปิดพัดลมระบายอากาศทั่วไปแทน LEV ได้ไหม พัดลมทั่วไปแค่เจือจางฟูมในห้อง แต่ไม่ได้ดูดที่แหล่งกำเนิด LEV ที่ดูดตรงจุดเชื่อมได้ผลกว่ามาก ทางที่ดีคือใช้ LEV เป็นหลักแล้วเสริมด้วยระบายอากาศทั่วไป

ถาม: ถ้าต้องเชื่อมในถังเก็บน้ำมันเก่าต้องทำอย่างไร นี่เป็นงานเสี่ยงสูงมาก ต้องล้างและทำให้ถังปลอดไอน้ำมันก่อน ทำตามกฎที่อับอากาศ ตรวจวัดอากาศให้ออกซิเจนไม่ต่ำกว่าร้อยละ 19.5 และไม่มีไอไวไฟ มีผู้เฝ้าระวังด้านนอก และออกใบอนุญาตทั้งงานที่อับอากาศและ hot work

สรุป

• งานเชื่อมมีอันตราย 4 ด้านพร้อมกัน — ฟูมโลหะ แสง UV/IR ประกายไฟ และก๊าซ/ออกซิเจนถูกแทนที่ในที่อับอากาศ
• คาบเกี่ยวกฎหมาย 3 ฉบับ — กฎเครื่องจักรฯ พ.ศ. 2564 (เครื่องเชื่อม), กฎอัคคีภัย พ.ศ. 2555 (งานความร้อน) และกฎสารเคมีอันตราย พ.ศ. 2556 (ฟูมและการระบายอากาศ)
• กฎหมายบังคับให้มีถังดับเพลิงใกล้จุดงานใช้ได้ทันที ฉากกั้นแสงและประกายไฟ flashback arrestor และการระบายอากาศที่เหมาะสม
• ฟูมเชื่อมเข้าข่ายสารเคมีอันตราย หัวใจคือ LEV ดูดที่แหล่งกำเนิด ไม่ใช่พึ่งหน้ากากอย่างเดียว
• เบอร์ shade ของเลนส์ (ANSI Z87.1 / EN 169) และค่า TLV (ACGIH) เป็นมาตรฐานสากล ไม่ใช่กฎหมายไทย เวลาอ้างให้แยกให้ชัด

ลองเริ่มจากจุดเชื่อมจุดเดียวในไลน์ของคุณก่อน เช็กว่ามีถังดับเพลิงใกล้แค่ไหน LEV เปิดอยู่ไหม และเบอร์เลนส์ตรงกับงานหรือเปล่า เมื่อคุมจุดเดียวได้ครบ การขยายไปทั้งโรงงานจะง่ายขึ้นเอง