HIRARC คืออะไร — คู่มือประเมินความเสี่ยงฉบับเริ่มต้น

ลองนึกภาพว่าคุณเพิ่งเข้าทำงานเป็น จป. ในโรงงานแห่งหนึ่ง วันแรกที่เข้างาน หัวหน้าเดินมาบอกว่า "ช่วยทำ HIRARC ของไลน์ผลิตให้หน่อย" — คุณกลับมาที่โต๊ะแล้วคิดว่า HIRARC คืออะไร? ขั้นตอนเป็นอย่างไร? ใช้แบบฟอร์มไหน?

ใครเคยเจอแบบนี้ — ลองอ่านต่อ จะปูตั้งแต่ความหมาย หลักการ ขั้นตอน ตัวอย่างจากหน้างาน ไปจนถึงข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

HIRARC ย่อมาจากอะไร

HIRARC เป็นคำย่อจากภาษาอังกฤษ 3 คำ ได้แก่

• Hazard Identification — การชี้บ่งอันตราย
• Risk Assessment — การประเมินความเสี่ยง
• Risk Control — การควบคุมความเสี่ยง

พูดอย่างง่ายๆ HIRARC คือกระบวนการ 3 ขั้นตอนที่ทำให้เรา มองเห็นอันตราย → ประเมินว่าอันตรายนั้นน่ากลัวแค่ไหน → ตัดสินใจว่าจะป้องกันอย่างไร

หลายคนเข้าใจผิดว่า HIRARC คือ "การประเมินความเสี่ยง" อย่างเดียว — ที่จริงแล้ว Risk Assessment เป็นแค่ขั้นตอนที่ 2 ใน 3 ขั้นตอนเท่านั้น ถ้าคุณทำแค่ประเมินโดยไม่หาอันตรายให้ครบและไม่กำหนดมาตรการควบคุม ก็ไม่ถือว่าทำ HIRARC ครบกระบวน

ทำไม HIRARC ถึงสำคัญ

มีสองเหตุผลใหญ่ที่ทำให้ HIRARC เป็นเครื่องมือพื้นฐานของงานความปลอดภัย

เหตุผลที่ 1 — ตามกฎหมายต้องทำ กฎกระทรวงการจัดให้มีระบบบริหารและจัดการด้านความปลอดภัย พ.ศ. 2565 กำหนดให้สถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้าง 50 คนขึ้นไปต้องจัดให้มีระบบจัดการความปลอดภัย ซึ่งหนึ่งในห้าองค์ประกอบสำคัญคือการประเมินและทบทวนระบบ และ HIRARC เป็นเครื่องมือมาตรฐานที่ใช้ทำส่วนนี้ นอกจากนี้ มาตรา 32 แห่ง พ.ร.บ.ความปลอดภัยฯ พ.ศ. 2554 ยังกำหนดให้นายจ้างต้องประเมินอันตรายและจัดทำแผนงานเสนออธิบดี

เหตุผลที่ 2 — ป้องกันก่อนเกิดเรื่อง ทฤษฎี Heinrich Pyramid บอกว่าทุก 1 อุบัติเหตุร้ายแรง จะมี 29 บาดเจ็บเล็กน้อย และ 300 near-miss นำหน้ามา HIRARC คือเครื่องมือที่ช่วยให้เราเห็น 300 near-miss เหล่านั้นก่อนที่จะกลายเป็นอุบัติเหตุร้ายแรง ถ้าทำดี HIRARC ป้องกันได้ทั้งชีวิตคนและความเสียหายของกิจการ

ขั้นตอนที่ 1 — Hazard Identification (HI)

ขั้นตอนนี้คือการ "เดินสำรวจ" และระบุว่าในงานหรือสถานที่ทำงานมีอันตรายอะไรบ้าง อันตรายในที่นี้หมายถึงสิ่งที่มีศักยภาพจะทำให้เกิดความสูญเสีย ไม่ว่าจะเป็นบาดเจ็บ เสียชีวิต ทรัพย์สินเสียหาย หรือกระทบสิ่งแวดล้อม

5 หมวดอันตรายที่ต้องมอง

วิธีหาอันตรายให้ครบ คือการจัดกลุ่มเป็น 5 หมวด แล้วเดินดูทีละหมวด

1. อันตรายทางกายภาพ (Physical) — เครื่องจักรหมุน ของหนัก ที่สูง ความร้อน เสียงดัง แสงจ้า รังสี ความสั่นสะเทือน
2. อันตรายทางเคมี (Chemical) — สารทำละลาย กรด-ด่าง ฝุ่น ก๊าซ ไอระเหย สารก่อมะเร็ง
3. อันตรายทางชีวภาพ (Biological) — แบคทีเรีย ไวรัส เชื้อรา สัตว์/แมลงพาหะ
4. อันตรายด้านการยศาสตร์ (Ergonomic) — ท่าทางผิด ยกของหนัก ทำงานซ้ำซาก แสงไม่พอ
5. อันตรายทางจิตสังคม (Psychosocial) — เครียด ทำงานเป็นกะ คุกคามทางเพศ บูลลี่ในที่ทำงาน

4 เทคนิคที่ใช้หาอันตราย

• เดินสำรวจ (Safety Walk) — ใช้สายตา เดินดูพื้นที่ทำงานจริง
• คุยกับคนทำงาน — ลูกจ้างที่ทำงานจริงรู้อันตรายดีที่สุด เพียงแต่ไม่ค่อยมีใครถาม
• ดูสถิติอุบัติเหตุย้อนหลัง — รวมทั้ง near-miss และข้อมูลจาก SDS
• ใช้ checklist มาตรฐาน — เช่น checklist ของกฎกระทรวงแต่ละฉบับ

ขั้นตอนที่ 2 — Risk Assessment (RA)

หลังจากเรารู้ว่ามีอันตรายอะไรบ้างแล้ว ขั้นตอนต่อไปคือการประเมินว่าอันตรายแต่ละข้อ "เสี่ยงมาก" แค่ไหน

หัวใจของการประเมินความเสี่ยงคือสูตร

Risk = Likelihood × Severity

หรือพูดเป็นภาษาไทยว่า ความเสี่ยง = โอกาสเกิด × ความรุนแรง

Likelihood (โอกาสเกิด) — 5 ระดับ

ระดับ	คะแนน	ความหมาย
1	1	ไม่น่าจะเกิด — แทบไม่เคยเกิดมาก่อน
2	2	เกิดได้ในกรณีพิเศษ
3	3	อาจเกิดได้บางครั้ง
4	4	น่าจะเกิดในสภาพปกติ
5	5	เกิดบ่อยมาก เกือบทุกครั้ง

Severity (ความรุนแรง) — 5 ระดับ

ระดับ	คะแนน	ความหมาย
1	1	บาดเจ็บเล็กน้อย ปฐมพยาบาลเองได้
2	2	บาดเจ็บต้องพบแพทย์ ไม่หยุดงาน
3	3	บาดเจ็บต้องหยุดงาน ไม่พิการ
4	4	บาดเจ็บถาวร หรือทุพพลภาพ
5	5	เสียชีวิต หรือพิการรุนแรง

Risk Matrix และการแปลผล

เมื่อคูณ Likelihood × Severity จะได้คะแนนความเสี่ยงตั้งแต่ 1 ถึง 25 แบ่งเป็น 4 ระดับ

คะแนน	ระดับ	สีในเมทริกซ์	การจัดการ
1 - 4	ต่ำ (Low)	🟢	ยอมรับได้ ทบทวนเป็นระยะ
5 - 9	ปานกลาง (Medium)	🟡	ลดความเสี่ยงตามเหมาะสม
10 - 16	สูง (High)	🟠	ต้องลดความเสี่ยงก่อนเริ่มงาน
17 - 25	สูงมาก (Extreme)	🔴	หยุดงานทันที จนกว่าจะควบคุมได้

ตัวอย่าง — งานเชื่อมในที่ที่มีสารระเหยติดไฟง่าย Likelihood = 4 (น่าจะเกิดในสภาพปกติ) × Severity = 5 (เสียชีวิตได้) = 20 = ความเสี่ยงสูงมาก ต้องหยุดและจัดการก่อน

ขั้นตอนที่ 3 — Risk Control (RC)

หลังจากรู้ระดับความเสี่ยงแล้ว เรากำหนดมาตรการควบคุมตามหลัก Hierarchy of Controls ซึ่งเป็นลำดับชั้น 5 ขั้น

1. Elimination (กำจัด) — ยกเลิกงาน/ขั้นตอนที่อันตราย เช่น เลิกใช้สารเคมีอันตราย เปลี่ยนกระบวนการ
2. Substitution (ทดแทน) — เปลี่ยนเป็นสิ่งที่ปลอดภัยกว่า เช่น เปลี่ยนตัวทำละลายโทลูอีนเป็นน้ำ
3. Engineering Controls (วิศวกรรม) — ติดตั้งระบบป้องกัน เช่น Local Exhaust Ventilation, Machine Guard, Interlock
4. Administrative Controls (บริหาร) — กำหนดวิธีการทำงาน อบรม ป้ายเตือน Job Rotation
5. PPE (อุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคล) — ทางเลือกสุดท้าย เช่น แว่นตา ถุงมือ หน้ากาก

หลักสำคัญคือ เริ่มจากบนสุดก่อนเสมอ อย่ากระโดดข้ามไปใส่ PPE เพราะ PPE คือทางเลือกที่อ่อนแอที่สุดในห้าขั้น และมีโอกาสล้มเหลวสูงสุด (คนลืมใส่ ใส่ผิด ของขาด ฯลฯ)

หลังกำหนดมาตรการแล้ว ต้องประเมินความเสี่ยงใหม่ (Residual Risk) ว่ายังอยู่ในระดับยอมรับได้หรือไม่ ถ้าไม่ — กลับไปเพิ่มมาตรการอีก

ตัวอย่างการทำ HIRARC แบบเป็นรูปธรรม

ลองดูตัวอย่างง่ายๆ จากงาน "เปลี่ยนหลอดไฟ LED ในโรงงาน"

ขั้นตอน	อันตราย	L	S	R	ระดับ	มาตรการควบคุม
ปีนบันได	ตกจากที่สูง	3	4	12	สูง	ใช้นั่งร้านแทนบันได (Engineering) + Harness (PPE)
ปีนบันได	บันไดล้ม	2	3	6	กลาง	ตรวจสภาพบันไดก่อนใช้ (Admin) + คนช่วยจับ (Admin)
ถอดหลอด	ไฟดูด	2	5	10	สูง	LOTO ตัดเบรกเกอร์ก่อนทำงาน (Admin) + ถุงมือฉนวน (PPE)
ถอดหลอด	กระจกแตก/บาดมือ	3	2	6	กลาง	ถุงมือป้องกันการบาด (PPE)

หลังกำหนดมาตรการครบ ความเสี่ยงทุกข้อจะลดลงเหลือระดับต่ำ — ถือว่ายอมรับได้ และอนุญาตให้ทำงานได้

แบบฟอร์ม HIRARC พร้อมใช้

แบบฟอร์ม HIRARC มาตรฐานควรมีคอลัมน์อย่างน้อยดังนี้

คอลัมน์	คำอธิบาย
ขั้นตอนงาน	แบ่งงานเป็นขั้นตอนย่อย
อันตราย	สิ่งที่อาจก่อให้เกิดความสูญเสีย
ผลกระทบ	ใคร/อะไรได้รับผลกระทบและอย่างไร
L	คะแนน Likelihood ก่อนควบคุม
S	คะแนน Severity ก่อนควบคุม
Risk	L × S
มาตรการที่ใช้อยู่	สิ่งที่มีอยู่แล้ว
มาตรการเพิ่มเติม	สิ่งที่ต้องเพิ่ม
L'	Likelihood หลังควบคุม
S'	Severity หลังควบคุม
Residual Risk	L' × S'
ผู้รับผิดชอบ	คน + กำหนดเวลา

แบบฟอร์มลักษณะนี้สามารถสร้างได้ใน Excel หรือ Google Sheets ใช้เวลาประมาณ 30 นาที

5 ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

1. ทำที่โต๊ะ ไม่เดินดูจริง — HIRARC ที่ดีต้องเดินดูพื้นที่ทำงาน ไม่ใช่นั่งจินตนาการ
2. ลืมคุยกับคนทำงานจริง — Operator หน้างานคืนคลังข้อมูลที่ดีที่สุด อย่าทำคนเดียว
3. คะแนน Likelihood เกินจริง — มือใหม่มักให้คะแนนสูงเกินจริง ทำให้ทุกอย่างกลายเป็นสีแดงหมด
4. กระโดดไปใส่ PPE — ลืมพิจารณา Elimination, Substitution, Engineering ก่อน
5. ทำครั้งเดียวจบ — HIRARC ต้องทบทวนทุกปี และทันทีเมื่อมีการเปลี่ยนแปลง

สรุป

HIRARC เป็นเครื่องมือพื้นฐานของการบริหารความปลอดภัยที่ จป. ทุกคนต้องใช้เป็น ขั้นตอนหลักมี 3 ขั้น คือ Hazard Identification → Risk Assessment → Risk Control

หัวใจของ Risk Assessment คือสูตร Risk = Likelihood × Severity ส่วนหัวใจของ Risk Control คือการเลือกมาตรการตาม Hierarchy of Controls โดยเริ่มจาก Elimination และจบที่ PPE

การทำ HIRARC ที่ดีไม่ใช่แค่กรอกแบบฟอร์มให้ครบ แต่คือการเดินสำรวจจริง คุยกับคนทำงาน และทบทวนเป็นระยะ เมื่อทำได้แบบนี้ HIRARC จะกลายเป็นเครื่องมือที่ช่วยป้องกันอุบัติเหตุก่อนเกิดเรื่องจริงๆ

---

อ้างอิง

• กฎกระทรวงการจัดให้มีระบบบริหารและจัดการด้านความปลอดภัย พ.ศ. 2565
• สรุปกฎกระทรวงระบบบริหารจัดการ OSH พ.ศ. 2565
• พ.ร.บ. ความปลอดภัยฯ พ.ศ. 2554 มาตรา 32
• Hierarchy of Controls — ทำไม PPE ถึงเป็นทางเลือกสุดท้าย