ความปลอดภัยในโรงกลั่นและปิโตรเคมี: อันตรายเด่น มาตรการคุม และงานหยุดเดินเครื่อง

โรงกลั่นน้ำมันและโรงงานปิโตรเคมีเดินเครื่องต่อเนื่องทั้งวันทั้งคืน ของไหลในหอกลั่นและระบบท่อเป็นไฮโดรคาร์บอนที่ติดไฟง่าย บางสายมีสารพิษปนอยู่ และเกือบทุกจุดอยู่ภายใต้ความดันกับอุณหภูมิสูง อีกความต่างคือทุกอย่างเชื่อมถึงกัน การปิดวาล์วหนึ่งตัวจึงยังไม่ได้แปลว่าท่อปลายทางว่างเปล่า บทนี้เรียงอันตรายเด่นห้าอย่าง ข้อกฎหมายไทยที่ใช้จริงพร้อมเลขข้อ มาตรการควบคุม แล้วลงรายละเอียดที่ช่วงงานหยุดเดินเครื่องประจำปี ซึ่งผู้รับเหมาเข้ามามากที่สุดและงานเสี่ยงซ้อนกันหลายชั้น

ภาพรวมของงานและคนที่ต้องรับผิดชอบ

จุดตั้งต้นทางกฎหมายอยู่ที่นิยาม "สารเคมีอันตราย" ในข้อ 1 ของกฎกระทรวงฯ เกี่ยวกับสารเคมีอันตราย พ.ศ. 2556 ซึ่งครอบทั้งสารที่มีพิษ กัดกร่อน ระคายเคือง และสารที่เป็นตัวทำปฏิกิริยารุนแรง ตัวเพิ่มออกซิเจน หรือไวไฟ วัตถุดิบและผลิตภัณฑ์ของกิจการกลุ่มนี้เข้าข่ายแทบทั้งหมด หน้าที่ตามกฎฉบับนี้จึงมีผลทั้งชุด เริ่มที่ข้อ 2 ซึ่งให้จัดทำบัญชีรายชื่อและข้อมูลความปลอดภัย แจ้งต่ออธิบดีภายในเจ็ดวันนับแต่วันที่มีสารอยู่ในครอบครอง และแจ้งซ้ำภายในเดือนมกราคมของทุกปี

คนที่ต้องใช้เนื้อหานี้คือ จป.วิชาชีพและ จป.เทคนิคที่ดูแลหน่วยผลิต หัวหน้ากะที่เซ็นอนุญาตงานหน้างาน และวิศวกรซ่อมบำรุงที่วางแผนงานหยุดเดินเครื่อง อีกกลุ่มที่ลืมไม่ได้คือผู้รับเหมา มาตรา 23 แห่ง พ.ร.บ. ความปลอดภัยฯ พ.ศ. 2554 กำหนดให้ผู้รับเหมาชั้นต้นและผู้รับเหมาช่วงมีหน้าที่ด้านความปลอดภัยของลูกจ้างเช่นเดียวกับนายจ้าง และให้ทุกรายตลอดสายที่ทำงานในสถานประกอบกิจการเดียวกัน "มีหน้าที่ร่วมกันในการจัดสถานที่ทำงานให้มีสภาพการทำงานที่ปลอดภัย"

อันตรายเด่นห้าอย่างที่ต้องคุมก่อน

สารไวไฟและไอที่ติดไฟได้

ไอไฮโดรคาร์บอนหนักกว่าอากาศ จึงไหลลงและสะสมในที่ต่ำ เช่น บ่อพัก ร่องท่อ และพื้นที่ปิดใต้แท่น กฎกระทรวงฯ เกี่ยวกับการป้องกันและระงับอัคคีภัย พ.ศ. 2555 ข้อ 18 ไล่แหล่งจุดติดไว้ครบ ทั้งไฟฟ้าลัดวงจร การพาความร้อนไปสู่วัตถุที่ติดไฟได้ง่าย การเสียดสีที่เกิดประกายไฟ การสะสมของไฟฟ้าสถิตซึ่งต้องต่อสายดินกับถังหรือท่อของเหลวไวไฟ และการเชื่อมหรือตัดโลหะ กฎสารเคมีฯ ข้อ 25 (7) กำหนดตรงกันว่า ท่อส่งสารที่ไวไฟหรือระเบิดได้ต้องวางห่างจากแหล่งความร้อนและแหล่งประกายไฟ และให้ต่อสายดินที่ท่อนั้นด้วย

สารพิษที่ทำร้ายก่อนคนรู้ตัว

กฎสารเคมีฯ วางไว้สามชั้น ข้อ 28 ให้คุมไม่ให้ระดับความเข้มข้นในบรรยากาศเกินขีดจำกัดตามที่อธิบดีประกาศกำหนด ข้อ 29 ให้ตรวจวัดและวิเคราะห์ แล้วส่งรายงานผลภายในสิบห้าวันนับแต่วันที่ทราบผล และข้อ 31 ให้ประเมินความเสี่ยงต่อสุขภาพของลูกจ้างและส่งรายงานภายในสิบห้าวันเช่นกัน ค่าขีดจำกัดรายตัวสารอยู่ในประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานที่ออกตามข้อ 28 อย่าหยิบค่าจากเอกสารต่างประเทศมาเขียนว่าเป็นเกณฑ์ของไทย ส่วนข้อ 10 (2) ให้มีระบบระบายอากาศที่เหมาะกับประเภทของสาร โดยให้มีออกซิเจนในบรรยากาศไม่ต่ำกว่าร้อยละสิบเก้าจุดห้าโดยปริมาตร

ความดันในภาชนะและระบบท่อ

หอกลั่น เครื่องแลกเปลี่ยนความร้อน และท่อความดันสูง เก็บพลังงานไว้มากพอที่จะทำให้ชิ้นส่วนกระเด็นเมื่อฉีกขาด กฎกระทรวงฯ เกี่ยวกับเครื่องจักร ปั้นจั่น และหม้อน้ำ พ.ศ. 2564 ข้อ 113 และข้อ 114 กำหนดให้ภาชนะรับความดันที่มีปริมาตรตั้งแต่ 1 ลูกบาศก์เมตรขึ้นไป หรือมีความดันตั้งแต่ 500 กิโลปาสคาลขึ้นไป ต้องมีวิศวกรควบคุมการติดตั้ง และทดสอบตามระยะเวลาในคู่มือของผู้ผลิต ภาชนะที่เล็กกว่านั้น ข้อ 115 ให้ตรวจพินิจด้วยสายตาและวัดความหนาโดยวิศวกรอย่างน้อยห้าปีต่อหนึ่งครั้ง

ความร้อนจากเตาเผาและระบบไอน้ำ

หม้อน้ำและระบบไอน้ำความดันสูงเป็นทั้งแหล่งความร้อนและแหล่งจุดติดในตัวเดียวกัน กฎเครื่องจักรฯ ข้อ 99 กำหนดคุณสมบัติของผู้ควบคุมหม้อน้ำไว้ ข้อ 100 ให้เข้าฝึกอบรมแนวทางการปฏิบัติที่ดีอย่างน้อยสองปีต่อหนึ่งครั้ง และข้อ 109 ให้ทดสอบความปลอดภัยในการใช้หม้อน้ำอย่างน้อยปีละหนึ่งครั้ง แล้วแจ้งผลภายในไม่เกินสามสิบวัน

ที่อับอากาศระหว่างงานหยุดซ่อม

พอถึงรอบหยุดซ่อม งานทำความสะอาดตะกรันและตรวจผนังด้านในถังกลายเป็นงานหลัก ข้อ 102 วรรคสอง ของกฎเครื่องจักรฯ กำหนดว่า กรณีให้ลูกจ้างปฏิบัติงานภายในหม้อน้ำ หม้อต้ม หรือภาชนะรับความดัน ต้องปฏิบัติตามกฎกระทรวงว่าด้วยที่อับอากาศ กฎฉบับ พ.ศ. 2562 จึงมีผลเต็มชุด ทั้งข้อ 3 ที่ห้ามเข้าก่อนได้รับอนุญาต ข้อ 6 ที่ให้ตรวจวัดและประเมินสภาพอากาศ และข้อ 11 ที่ให้ปิดกั้นทางที่พลังงานหรือสารอันตรายจะไหลเข้ามา งานถังในปิโตรเคมีมักไล่ไอด้วยก๊าซเฉื่อยก่อน ทำให้ออกซิเจนต่ำมากแม้ไม่มีสารพิษเหลืออยู่ อ่านต่อได้ที่ บรรยากาศไนโตรเจนในถังปิโตรเคมี

ข้อกฎหมายไทยที่ใช้จริงกับกิจการนี้

ฉบับ	ข้อหรือมาตรา	สาระที่ใช้จริง
พ.ร.บ. 2554	มาตรา 23, 32	หน้าที่ร่วมของผู้รับเหมาทุกชั้น · ประเมินอันตราย ทำแผนควบคุม แล้วส่งอธิบดี
สารเคมี 2556	ข้อ 1, 2, 4, 6, 9	นิยามสารเคมีอันตราย · บัญชีรายชื่อและข้อมูลความปลอดภัย แจ้งใน 7 วันและทุกเดือนมกราคม · คู่มือแนวปฏิบัติ · ฉลากภาษาไทย
สารเคมี 2556	ข้อ 10 ถึงข้อ 13	ระบายอากาศ ออกซิเจนไม่ต่ำกว่าร้อยละ 19.5 · ที่ล้างตาและฝักบัวฉุกเฉิน · จัด PPE และสั่งหยุดงานเมื่อไม่สวมใส่
สารเคมี 2556	ข้อ 17, 25	ที่เก็บทนไฟ 60 นาที · สารไวไฟ 180 นาที หรือ 90 นาทีถ้ามีระบบน้ำดับเพลิงอัตโนมัติ · เขื่อนกักของเหลว · ท่อแยกสีและต่อสายดิน
สารเคมี 2556	ข้อ 28, 29, 31, 32	คุมความเข้มข้น · ตรวจวัดและส่งรายงานใน 15 วัน · ประเมินความเสี่ยงต่อสุขภาพและทุก 5 ปี
สารเคมี 2556	ข้อ 33, 34, 35	แผนฉุกเฉินและฝึกซ้อมปีละ 1 ครั้ง · อบรมทีมระงับเหตุ · สั่งหยุดงานและอพยพ พร้อมเตือนประชาชน
อัคคีภัย 2555	ข้อ 4, 6, 18	แผนป้องกันและระงับอัคคีภัย · แจ้งข้อปฏิบัติก่อนส่งคนไปจุดเสี่ยง · คุมแหล่งความร้อนและไฟฟ้าสถิต
อัคคีภัย 2555	ข้อ 27, 28, 30	อบรมดับเพลิงขั้นต้นร้อยละ 40 · ผู้อำนวยการระงับอัคคีภัยประจำตลอดเวลา · ฝึกซ้อมปีละ 1 ครั้ง
เครื่องจักรฯ 2564	ข้อ 7, 26 ถึงข้อ 32	ป้ายห้ามเปิดสวิตช์และอุปกรณ์ป้องกันมิให้เครื่องจักรทำงาน · มาตรการงานเชื่อมและตัดโลหะ
เครื่องจักรฯ 2564	ข้อ 96 ถึงข้อ 116	แจ้งใช้งานใน 30 วัน · คู่มือเป็นหนังสือ · ห้ามดัดแปลงโดยไม่มีวิศวกร · ทดสอบหม้อน้ำและภาชนะรับความดัน
ที่อับอากาศ 2562	ข้อ 3, 6, 11, 16	ห้ามเข้าก่อนได้รับอนุญาต · ตรวจวัดบรรยากาศ · ปิดกั้นสารที่จะไหลเข้า
ที่อับอากาศ 2562	ข้อ 17 ถึงข้อ 20	ผู้รับผิดชอบในการอนุญาต · หนังสืออนุญาต 12 รายการ · ปิดสำเนาไว้ที่ทางเข้า · ฝึกอบรมตามหลักสูตรของอธิบดี

กรอบสากลกับข้อกำหนดของไทย

"การจัดการความปลอดภัยกระบวนการผลิต" เป็นกรอบบริหารที่พัฒนาขึ้นในอุตสาหกรรมกระบวนการของต่างประเทศ กฎหมายไทยยังไม่มีกฎกระทรวงที่กำหนดให้สถานประกอบกิจการจัดทำระบบนี้ทั้งระบบ เวลาเขียนนโยบายภายในจึงห้ามเขียนว่ากฎหมายไทยกำหนดให้มีระบบดังกล่าว ให้เขียนว่าเป็นกรอบสากลที่บริษัทเลือกใช้ แล้วผูกแต่ละองค์ประกอบกับข้อกฎหมายไทยที่รองรับ เพราะพนักงานตรวจความปลอดภัยใช้ตัวบทไทยเป็นเกณฑ์

องค์ประกอบของกรอบสากล	จุดยึดในกฎหมายไทย
ข้อมูลความปลอดภัยของสาร	สารเคมี 2556 ข้อ 2, 3, 4, 6
การวิเคราะห์อันตรายของกระบวนการ	พ.ร.บ. 2554 มาตรา 32 · สารเคมี 2556 ข้อ 32
ขั้นตอนปฏิบัติงานเป็นลายลักษณ์อักษร	สารเคมี 2556 ข้อ 4
ใบอนุญาตทำงาน	ที่อับอากาศ 2562 ข้อ 17 ถึงข้อ 19 (เฉพาะงานในที่อับอากาศ)
การตัดแยกพลังงาน	เครื่องจักรฯ 2564 ข้อ 7 · ที่อับอากาศ 2562 ข้อ 11
ความสมบูรณ์ของอุปกรณ์	เครื่องจักรฯ 2564 ข้อ 101, 109, 115
การจัดการการเปลี่ยนแปลง	สารเคมี 2556 ข้อ 32 · เครื่องจักรฯ 2564 ข้อ 105
การจัดการผู้รับเหมา	พ.ร.บ. 2554 มาตรา 23
ความพร้อมตอบสนองเหตุฉุกเฉิน	สารเคมี 2556 ข้อ 33 ถึงข้อ 35 · อัคคีภัย 2555 ข้อ 30
การอบรมผู้ปฏิบัติงาน	สารเคมี 2556 ข้อ 34 · อัคคีภัย 2555 ข้อ 27 · ที่อับอากาศ 2562 ข้อ 20

ช่องที่คนพลาดบ่อยที่สุดคือใบอนุญาตทำงาน กฎหมายไทยกำหนดรูปแบบหนังสืออนุญาตไว้ชัดเจนเฉพาะงานในที่อับอากาศ ตามข้อ 18 ของกฎที่อับอากาศ ซึ่งไล่รายการที่ต้องมีไว้ครบสิบสองรายการ ส่วนงานร้อนนอกที่อับอากาศ กฎหมายไทยกำหนดเป็นมาตรการที่ต้องจัดให้มีตามข้อ 26 และข้อ 28 ของกฎเครื่องจักรฯ ไม่ได้กำหนดรูปแบบใบอนุญาตไว้เฉพาะ ใบอนุญาตงานร้อนจึงเป็นเครื่องมือที่โรงงานออกแบบเองเพื่อพิสูจน์ว่าจัดมาตรการครบก่อนเริ่มงาน วิธีวางระบบใบอนุญาตทุกประเภทดูได้ที่ ระบบใบอนุญาตทำงาน 4 ประเภท และตัวอย่างของใบอนุญาตงานร้อนอยู่ที่ ใบอนุญาตทำงานที่ก่อให้เกิดความร้อนและประกายไฟ

มาตรการควบคุมเรียงเป็นชั้น

• กักสารและกันไม่ให้ลาม ท่อและข้อต่อที่ไม่ชำรุด ผุ กร่อน หรือรั่วตามข้อ 25 · เขื่อนกักของเหลวพร้อมรางระบายที่แยกจากระบบระบายน้ำตามข้อ 17 (8)
• ตัดแหล่งจุดติดและตรวจจับให้ทัน ต่อสายดินท่อสารไวไฟตามข้อ 25 (7) · อุปกรณ์ไฟฟ้าป้องกันการระเบิดและระบบตรวจจับก๊าซพิษตามกฎเครื่องจักรฯ ข้อ 116 · ตรวจวัดความเข้มข้นตามข้อ 28 และข้อ 29
• เอกสาร การอนุญาต และการซ้อม คู่มือแนวปฏิบัติตามข้อ 4 · ใบอนุญาตที่ผูกกับหน้างาน · อบรมและฝึกซ้อมตามข้อ 33 และข้อ 34 กับข้อ 27 ของกฎอัคคีภัย
• อุปกรณ์คุ้มครองความปลอดภัยส่วนบุคคล ข้อ 12 ให้จัด PPE ตามลักษณะอันตรายของสาร และข้อ 13 ให้สั่งลูกจ้างหยุดการทำงานทันทีเมื่อไม่สวมใส่

งานหยุดเดินเครื่องประจำปี

รอบหยุดเดินเครื่องเพื่อบำรุงรักษาใหญ่คือช่วงที่โรงงานเปลี่ยนจากระบบปิดที่เดินอัตโนมัติ เป็นพื้นที่ก่อสร้างขนาดใหญ่ที่มีคนหลายร้อยคนทำงานพร้อมกัน สี่อย่างที่เปลี่ยนไปพร้อมกันคือ คนเพิ่มขึ้นหลายเท่าและส่วนใหญ่เป็นผู้รับเหมาที่ไม่คุ้นพื้นที่ · งานที่ปกติห้ามทำถูกเปิดให้ทำ · ระบบป้องกันบางส่วนถูกปลดออกชั่วคราวเพื่อซ่อม · และหลายงานเกิดพร้อมกันในแนวดิ่งเดียวกัน

ก่อนวันแรกจึงต้องปิดขอบเขตงานให้จบว่าใครส่งมอบพื้นที่ ใครรับมอบ และคืนพื้นที่ด้วยเงื่อนไขใด กฎอัคคีภัย ข้อ 6 ให้จุดยึดเพิ่มว่า กรณีที่นายจ้างสั่งให้ลูกจ้างไปทำงาน ณ สถานที่ที่เสี่ยงต่อการเกิดอัคคีภัย ให้แจ้งข้อปฏิบัติด้านความปลอดภัยให้ทราบก่อนการปฏิบัติงาน ในทางปฏิบัติคือการปฐมนิเทศผู้รับเหมาก่อนเข้าพื้นที่ ครอบเส้นทางหนีไฟ จุดรวมพล และงานที่ต้องมีใบอนุญาต

ใบอนุญาตทำงานเป็นกระดูกสันหลังของช่วงนี้

ในช่วงหยุดซ่อม ใบอนุญาตอาจขึ้นไปหลายสิบใบต่อกะ ปัญหาจึงย้ายจากคำถามว่ามีใบหรือยัง ไปเป็นคำถามว่าใบที่ออกไปแล้วขัดกันเองหรือไม่ จุดที่ต้องคุมคือคนออกใบต้องเห็นภาพรวมของพื้นที่ ใบอนุญาตต้องมีอายุจำกัดและต่ออายุเมื่อเปลี่ยนกะ และการปิดใบต้องมีคนไปยืนยันสภาพหน้างานจริง สำหรับงานในที่อับอากาศ ข้อ 17 ให้นายจ้างเป็นผู้รับผิดชอบในการอนุญาต และมอบหมายเป็นหนังสือให้ลูกจ้างที่ผ่านการฝึกอบรมตามข้อ 20 แทนก็ได้ ส่วนข้อ 19 ให้ปิดสำเนาไว้ที่ทางเข้าตลอดเวลาที่ลูกจ้างทำงาน

ตัดแยกพลังงานและสารต้องพิสูจน์ได้

ในระบบที่ท่อเชื่อมถึงกันทั้งโรง การปิดวาล์วหนึ่งตัวไม่รับประกันว่าจะไม่มีของไหลย้อนกลับเข้ามา ฐานทางกฎหมายมาจากสองฉบับ ฉบับแรกคือกฎเครื่องจักรฯ ข้อ 7 ซึ่งให้ติดป้ายแสดงการซ่อมหรือตรวจสอบเครื่องจักรให้เห็นชัดเจน

รวมทั้งจัดให้มีระบบ วิธีการ หรืออุปกรณ์ป้องกันมิให้เครื่องจักรนั้นทำงาน และให้แขวนป้าย หรือแสดงเครื่องหมายหรือสัญลักษณ์ห้ามเปิดสวิตช์ไว้ที่สวิตช์ของเครื่องจักรด้วย

ฉบับที่สองคือกฎที่อับอากาศ ข้อ 11 ซึ่งกำหนดว่า หากมีโอกาสที่พลังงาน สาร หรือสิ่งที่เป็นอันตรายจะรั่วไหลเข้าสู่ที่อับอากาศที่ให้ลูกจ้างทำงาน ให้ปิดกั้นหรือใช้วิธีการอื่นใดที่ป้องกันไม่ให้สิ่งเหล่านั้นเข้าสู่บริเวณระหว่างทำงาน แปลเป็นหน้างานคือ ต้องแยกด้วยแผ่นปิดหน้าแปลนหรือถอดท่อออกจริง แล้วบันทึกตำแหน่งไว้ในทะเบียนที่ตรวจสอบย้อนกลับได้ การล็อกและติดป้ายที่แหล่งพลังงานเป็นคนละชั้นกับการตัดแยกสาร ต้องทำทั้งสองอย่าง ดูต่อได้ที่ การตัดแยกพลังงานและแหล่งพลังงาน 6 ชนิด

งานร้อน การเปลี่ยนแปลง และการคืนสภาพ

งานเชื่อมและตัดในหน่วยผลิตเสี่ยงสูงที่สุดของช่วงนี้ เพราะไอที่ตกค้างอาจยังไม่หมด นอกจากมาตรการตามข้อ 26 และข้อ 28 ของกฎเครื่องจักรฯ ยังต้องวัดบรรยากาศก่อนเริ่มและวัดซ้ำเป็นระยะ กันประกายไฟไม่ให้ลงช่องเปิดพื้นและรางระบาย และมีผู้เฝ้าระวังไฟจนพ้นช่วงเสี่ยง มาตรฐานงานร้อนของต่างประเทศแนะนำให้เฝ้าระวังต่ออีกช่วงหนึ่งหลังหยุดเชื่อม ส่วนกฎหมายไทยไม่ได้กำหนดเวลานี้ไว้ ระเบียบภายในจึงควรระบุว่าอ้างมาตรฐานสากลฉบับใด

การเปลี่ยนแปลงระหว่างทางเกิดเสมอ เพราะเปิดอุปกรณ์แล้วมักเจอสภาพต่างจากที่คาด กฎสารเคมีฯ ข้อ 32 วรรคสอง กำหนดว่า เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงอย่างสำคัญเกี่ยวกับรายชื่อ ปริมาณ หรือกระบวนการผลิตสารเคมีอันตราย ให้ประเมินความเสี่ยงและจัดทำรายงานเพิ่มเติมด้วย ส่วนกฎเครื่องจักรฯ ข้อ 105 ห้ามดัดแปลงหม้อน้ำหรือภาชนะรับความดันที่อาจกระทบความแข็งแรง เว้นแต่มีวิศวกรออกแบบ ควบคุมและติดตั้ง พร้อมทดสอบและเก็บเอกสารไว้ให้ตรวจสอบได้

ช่วงคืนสภาพเป็นช่วงที่ระบบเริ่มมีของไหลกลับเข้ามาแต่คนยังทำงานอยู่ในพื้นที่ ก่อนเดินเครื่องต้องถอดแผ่นปิดหน้าแปลนทุกจุดตามทะเบียน ปลดล็อกและป้ายตามลำดับ คืนระบบป้องกันและสัญญาณเตือนที่ปลดไว้ และปิดใบอนุญาตทุกใบพร้อมยืนยันว่าไม่มีคนค้างอยู่ในภาชนะ

ช่องโหว่ช่วงหยุดเดินเครื่อง

เหตุใหญ่ในอุตสาหกรรมกลุ่มนี้วนอยู่ในไม่กี่รูปแบบ ตั้งแต่ไอรั่วสะสมในที่ต่ำแล้วไปเจอแหล่งจุดติด ตัดแยกไม่ครบแล้วเปิดหน้าแปลนที่ยังมีของไหลค้าง ไปจนถึงระบบป้องกันที่ปลดไว้แล้วลืมคืน จุดตั้งต้นมักเป็นข้อผิดพลาดเชิงระบบด้านล่างนี้

• หยิบค่าขีดจำกัดจากเอกสารต่างประเทศ ค่าที่ผู้ตรวจใช้คือค่าตามประกาศกรมฯ ที่ออกตามข้อ 28 ค่าสากลใช้เป็นเกณฑ์ภายในที่เข้มกว่าได้ แต่ต้องกำกับที่มาให้ชัด
• ถือว่าปิดวาล์วเท่ากับตัดแยกแล้ว ทางแก้คือแยกทางกายภาพและมีทะเบียนจุดแยกตามข้อ 11
• ออกใบอนุญาตโดยไม่ดูงานข้างเคียง ทางแก้คือมีผังงานประจำวันที่ผู้ออกใบเห็นทุกใบในพื้นที่
• ทดสอบและซ้อมไม่ครบรอบ รอบทดสอบตามข้อ 109 และข้อ 115 ของกฎเครื่องจักรฯ กับการฝึกซ้อมตามข้อ 33 ของกฎสารเคมีฯ และข้อ 30 ของกฎอัคคีภัย ต้องอยู่ในแผนเดียวกัน
• ลืมการเตือนภายนอก ข้อ 35 ให้เตือนอันตรายแก่ประชาชนที่อาจได้รับผลกระทบทันที โรงงานใกล้ชุมชนต้องวางช่องทางแจ้งเตือนไว้ล่วงหน้า

เช็คลิสต์เดินตรวจสำหรับผู้บริหารและ จป.

• บัญชีรายชื่อสารเคมีอันตรายและข้อมูลความปลอดภัยเป็นปัจจุบัน แจ้งแล้วในเดือนมกราคม ฉลากภาษาไทยครบ และรายงานประเมินความเสี่ยงอยู่ในรอบ (สารเคมี ข้อ 2, 6, 32)
• ระบบระบายอากาศทำงาน และออกซิเจนในพื้นที่ไม่ต่ำกว่าร้อยละ 19.5 โดยปริมาตร (สารเคมี ข้อ 10)
• ที่ล้างตาและฝักบัวฉุกเฉินจ่ายน้ำได้จริง เขื่อนกักของเหลวไม่ชำรุด และท่อสารไวไฟต่อสายดิน (สารเคมี ข้อ 11, 17, 25)
• ผลทดสอบหม้อน้ำประจำปีอยู่ในรอบ ภาชนะรับความดันตรวจทดสอบครบตามขนาด และผู้ควบคุมหม้อน้ำอบรมทบทวนในรอบ 2 ปี (เครื่องจักร ข้อ 100, 109, 115)
• ผู้รับเหมาทุกรายผ่านการแจ้งข้อปฏิบัติด้านความปลอดภัยก่อนเข้าพื้นที่ (อัคคีภัย ข้อ 6)
• ใบอนุญาตทุกใบมีผู้อนุญาตที่ได้รับมอบหมายเป็นหนังสือ และสำเนาปิดไว้ที่ทางเข้าที่อับอากาศ (ที่อับอากาศ ข้อ 17 และข้อ 19)
• ทะเบียนจุดตัดแยกครบ ระบุตำแหน่งแผ่นปิดหน้าแปลนและคนรับผิดชอบต่อจุด (ที่อับอากาศ ข้อ 11)
• ป้ายห้ามเปิดสวิตช์และอุปกรณ์ป้องกันมิให้เครื่องจักรทำงานติดครบทุกเครื่องที่ซ่อม (เครื่องจักร ข้อ 7)
• งานเชื่อมและตัดมีเครื่องดับเพลิง ฉากกั้นประกายไฟ และพื้นที่ปลอดวัสดุติดไฟง่าย (เครื่องจักร ข้อ 26)
• มีผลตรวจวัดบรรยากาศก่อนเข้าและระหว่างทำงานในถัง (ที่อับอากาศ ข้อ 6)
• มีทะเบียนระบบป้องกันที่ปลดไว้ชั่วคราว พร้อมวันคืนสภาพก่อนเดินเครื่อง
• อบรมดับเพลิงขั้นต้นครบร้อยละ 40 มีผู้อำนวยการระงับอัคคีภัยประจำตลอดเวลา ทีมระงับเหตุอบรมทบทวนในรอบปี และฝึกซ้อมแผนฉุกเฉินกับซ้อมดับเพลิงครบรอบปี (อัคคีภัย ข้อ 27, 28, 30 · สารเคมี ข้อ 33, 34)

สรุป

• โรงกลั่นและปิโตรเคมีเข้าข่ายกฎกระทรวงสารเคมีอันตราย พ.ศ. 2556 ทั้งชุด ตั้งแต่บัญชีรายชื่อจนถึงแผนฉุกเฉิน
• อันตรายเด่นห้าอย่างคือ สารไวไฟ สารพิษ ความดัน ความร้อน และที่อับอากาศระหว่างงานหยุดซ่อม
• การจัดการความปลอดภัยกระบวนการผลิตเป็นกรอบสากล ไม่ใช่ข้อกำหนดของกฎหมายไทย
• ช่วงหยุดเดินเครื่องเสี่ยงสูงสุด หัวใจอยู่ที่ใบอนุญาตที่เห็นภาพรวมของพื้นที่ การตัดแยกที่พิสูจน์ได้ด้วยทะเบียนจุดแยก และหน้าที่ร่วมของผู้รับเหมาทุกชั้นตามมาตรา 23

ลองเอาเช็คลิสต์ข้างบนไปเดินตรวจหน่วยผลิตของคุณหนึ่งรอบ ข้อไหนตอบไม่ได้ทันที ข้อนั้นคือจุดที่ควรลงมือก่อนรอบหยุดซ่อมครั้งหน้า

อ้างอิงกฎหมาย

• พ.ร.บ. ความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน พ.ศ. 2554 มาตรา 23 และมาตรา 32 ฉบับเต็ม
• กฎกระทรวงฯ เกี่ยวกับสารเคมีอันตราย พ.ศ. 2556 ข้อ 1, 2, 4, 6, 9 ถึงข้อ 13, 17, 25, 28, 29, 31 ถึงข้อ 35 ฉบับเต็ม
• กฎกระทรวงฯ เกี่ยวกับการป้องกันและระงับอัคคีภัย พ.ศ. 2555 ข้อ 4, 6, 18, 27, 28, 30 ฉบับเต็ม
• กฎกระทรวงฯ เกี่ยวกับเครื่องจักร ปั้นจั่น และหม้อน้ำ พ.ศ. 2564 ข้อ 7, 26, 28, 96 ถึงข้อ 116 ฉบับเต็ม
• กฎกระทรวงฯ เกี่ยวกับที่อับอากาศ พ.ศ. 2562 ข้อ 3, 6, 11, 16 ถึงข้อ 20 ฉบับเต็ม
• ประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน เรื่อง ขีดจำกัดความเข้มข้นของสารเคมีอันตราย (ค่ารายตัวสารที่ออกตามข้อ 28)
• กรอบการจัดการความปลอดภัยกระบวนการผลิตและมาตรฐานงานร้อนของต่างประเทศ เป็นแนวปฏิบัติสากล ไม่ใช่ข้อกำหนดตามกฎหมายไทย