ท่าพักและการปฐมพยาบาลหลังช่วยผู้ประสบเหตุห้อยแขวน

เมื่อระบบกันตกหยุดผู้ปฏิบัติงานไว้กลางอากาศ เหตุการณ์ยังไม่จบ น้ำหนักตัวกดลงบนสายรัด ผู้ประสบเหตุอาจเคลื่อนไหวขาไม่ได้ มีบาดเจ็บจากแรงกระชาก หรือหมดสติในท่าตั้งตรง ทีมต้องช่วยลงอย่างรวดเร็วและปลอดภัย จากนั้นเปลี่ยนจากการกู้ภัยเชือกเข้าสู่การปฐมพยาบาลโดยไม่ให้เกิดช่องว่าง

คำถามที่ทำให้หลายทีมลังเลคือควรให้นั่งพิง งอเข่า หรือนอนราบหลังช่วยลง ความเชื่อเดิมบางชุดกำหนดเวลานั่งไว้ตายตัวเพราะกังวลว่าเลือดจากขาจะไหลกลับหัวใจอย่างรวดเร็ว แต่แนวทางปัจจุบันให้ใช้การประเมินและการกู้ชีพมาตรฐาน จัดท่าตามการตอบสนอง การหายใจ และการบาดเจ็บ ไม่ปล่อยให้ท่าพิเศษขัดขวางการเปิดทางเดินหายใจหรือการกดหน้าอก

ภาวะห้อยแขวนเกิดขึ้นระหว่างที่ร่างกายตั้งตรง

การอยู่นิ่งในสายรัดทำให้กล้ามเนื้อขาไม่ช่วยส่งเลือดกลับหัวใจตามปกติ เลือดอาจคั่งในหลอดเลือดดำส่วนล่าง ปริมาณเลือดกลับหัวใจลดลง และสมองได้รับเลือดไม่พอ ผู้ประสบเหตุอาจหน้ามืด คลื่นไส้ เหงื่อออก ซีด หายใจลำบาก การมองเห็นเปลี่ยน สับสน หรือหมดสติ

ความรุนแรงไม่ได้ขึ้นกับเวลาเพียงอย่างเดียว ท่าที่ห้อย ความพอดีของสายรัด ผู้ประสบเหตุขยับขาได้หรือไม่ การเสียเลือด ภาวะขาดน้ำ ความร้อน ความหนาว โรคประจำตัว และการบาดเจ็บจากการตกมีผลร่วมกัน จึงไม่มีเวลาปลอดภัยตายตัวที่อนุญาตให้รอได้ เมื่อเกิดการตก ทีมต้องเริ่มแผนช่วยเหลือทันที

ขณะผู้ประสบเหตุยังรู้สึกตัว ให้สื่อสารต่อเนื่องและแนะนำให้ขยับขาหรือใช้ที่เหยียบผ่อนแรงหากทำได้โดยไม่เพิ่มความเสี่ยง วิธีนี้ช่วยซื้อเวลา แต่ไม่ใช่การรักษาและไม่แทนการช่วยลง ผู้หมดสติไม่สามารถช่วยตัวเองและยังเสี่ยงทางเดินหายใจอุดกั้น จึงต้องได้รับความสำคัญสูงสุด

วางแผนรับช่วงจากเชือกถึงการปฐมพยาบาล

แผนช่วยเหลือต้องระบุพื้นที่รับผู้ประสบเหตุ คนควบคุมศีรษะและลำตัว ผู้ประเมินอาการ อุปกรณ์ปฐมพยาบาล และเส้นทางที่หน่วยแพทย์เข้าถึงได้ หากคิดเพียงว่าจะหย่อนคนลงตรงไหน ทีมอาจพบว่าพื้นด้านล่างคับแคบ มีเครื่องจักร หรือไม่สามารถวางผู้ประสบเหตุเพื่อกู้ชีพได้

ข้อ 2 ของกฎกระทรวงงานที่สูง พ.ศ. 2564 กำหนดให้ข้อบังคับและขั้นตอนทำงานครอบคลุมการระบุอันตราย การวางแผน และการป้องกันควบคุม พร้อมอบรมหรือชี้แจงก่อนเริ่มงาน แผนจึงควรต่อเนื่องถึงการนำผู้ประสบเหตุเข้าสู่พื้นที่ปลอดภัยและส่งต่อ ไม่หยุดอยู่ที่การปลดออกจากระบบ

ก่อนเริ่มงาน ทีมควรซ้อมการรองรับน้ำหนักและการปลดอุปกรณ์ ผู้ประสบเหตุอาจอยู่ในท่านอน ตะแคง นั่ง หรือคว่ำเมื่อถึงพื้นตามวิธีกู้ การเคลื่อนย้ายต้องประสานกันเพื่อไม่ให้ศีรษะตกกระแทกและไม่บิดลำตัว โดยเฉพาะเมื่อสงสัยการบาดเจ็บคอหรือกระดูกสันหลัง

ช่วงรับลงถึงพื้นต้องควบคุมการเคลื่อนไหว

เลือกพื้นราบที่พ้นจากของตก เครื่องจักร การจราจร ไฟฟ้า และสารเคมี ผู้ช่วยเหลือต้องมีการป้องกันการตกของตนเองจนพ้นขอบอันตราย อย่ารีบถอดตัวเชื่อมต่อหลักก่อนระบบกู้ภัยรองรับน้ำหนักและทีมจับประคองผู้ประสบเหตุได้มั่นคง

ให้คนหนึ่งสั่งจังหวะลดระดับและวางตัว อีกคนประคองศีรษะกับทางเดินหายใจ ส่วนคนที่เหลือรองรับลำตัวและขา หากสายรัดกดแน่นหรือพันผิดตำแหน่ง ให้คลายหรือถอดเมื่อผู้ประสบเหตุได้รับการรองรับแล้ว การตัดสายเป็นทางเลือกเฉพาะที่แผนกำหนดและต้องควบคุมไม่ให้เกิดการตกซ้ำหรือบาดจากเครื่องมือ

ทันทีที่เข้าถึงได้ ให้ประเมินว่าผู้ประสบเหตุตอบสนองหรือไม่ หายใจปกติหรือไม่ และมีเลือดออกรุนแรงหรือไม่ ข้อมูลเหล่านี้กำหนดท่ากับการช่วยเหลือ ไม่ควรรอถอดอุปกรณ์ทุกชิ้นหรือย้ายไปจุดรวมก่อนเริ่มประเมิน

ใช้ลำดับประเมินมาตรฐานหลังถึงพื้นที่ปลอดภัย

เริ่มจากความปลอดภัยของพื้นที่และสวมอุปกรณ์ป้องกันตามความเสี่ยง ตรวจการตอบสนองด้วยการเรียกและสัมผัสอย่างเหมาะสม ขอให้ผู้อื่นโทร 1669 นำชุดปฐมพยาบาลและเครื่องกระตุกหัวใจไฟฟ้าอัตโนมัติมา พร้อมแจ้งว่าเป็นเหตุพลัดตกและห้อยในสายรัด

เปิดและดูแลทางเดินหายใจตามระดับการฝึก ตรวจการหายใจว่าปกติหรือไม่ หากไม่หายใจหรือหายใจเฮือก ให้เริ่มกู้ชีพและใช้เครื่องกระตุกหัวใจโดยเร็ว การกดหน้าอกต้องทำบนพื้นผิวที่แข็งพอ ท่ากึ่งนั่งไม่สามารถใช้แทนการกู้ชีพได้

ควบคุมเลือดออกรุนแรงด้วยแรงกดตรงและอุปกรณ์ตามการฝึก พิจารณาการบาดเจ็บศีรษะ คอ หลัง หน้าอก เชิงกราน และแขนขาจากแรงตกกับแรงหยุดตก การดูแลทางเดินหายใจและภาวะคุกคามชีวิตมีความสำคัญก่อนการตรึงท่าอย่างสมบูรณ์

ผู้ไม่ตอบสนองต้องจัดท่าตามการหายใจ

หากผู้ประสบเหตุไม่ตอบสนองและไม่หายใจปกติ ให้วางนอนหงายบนพื้นที่เหมาะสม เริ่มกดหน้าอก และใช้เครื่องกระตุกหัวใจตามคำแนะนำของเครื่อง การกังวลเรื่องเลือดไหลกลับหลังห้อยแขวนไม่ใช่เหตุให้ชะลอการกู้ชีพ ทุกนาทีที่เสียไปลดโอกาสรอด

หากไม่ตอบสนองแต่หายใจปกติ ต้องรักษาทางเดินหายใจและเฝ้าดูการหายใจอย่างต่อเนื่อง การจัดท่าตะแคงช่วยให้ทางเดินหายใจเปิดในผู้ที่ไม่มีข้อห้าม แต่เหตุจากการตกอาจมีการบาดเจ็บคอหรือกระดูกสันหลัง ทีมจึงต้องใช้แนวทางตามระดับการฝึก ลดการเคลื่อนไหว และให้การเปิดทางเดินหายใจมาก่อนเมื่อจำเป็น

ห้ามปล่อยผู้ไม่ตอบสนองนั่งพิงโดยไม่มีคนประคอง เพราะศีรษะอาจก้มจนทางเดินหายใจอุดกั้น อาการและการหายใจเปลี่ยนได้ตลอด หากเริ่มหายใจผิดปกติ ให้กลับเข้าสู่ขั้นตอนกู้ชีพทันทีและทำตามคำแนะนำของศูนย์รับแจ้งเหตุฉุกเฉิน

ผู้รู้สึกตัวให้อยู่ในท่าที่สบายและไม่ยืนเอง

ผู้ที่รู้สึกตัวและหายใจปกติอาจอยู่ในท่านอน ท่าเอน หรือท่านั่งที่สบายตามอาการ ตำแหน่งบาดเจ็บ และคำแนะนำของบุคลากรการแพทย์ ไม่จำเป็นต้องบังคับทุกคนให้อยู่ท่าเดียวกัน ให้ประคอง ป้องกันการล้มซ้ำ และสังเกตสีผิว เหงื่อ ชีพจร การหายใจ ระดับความรู้สึกตัว และอาการเจ็บ

อย่าให้ลุกยืนหรือเดินเพื่อทดสอบว่าแข็งแรงหรือไม่ การเปลี่ยนท่าเร็วอาจทำให้หน้ามืดและล้ม อีกทั้งอาจมีการบาดเจ็บที่ยังไม่แสดงชัด ให้เคลื่อนไหวเท่าที่จำเป็นเพื่อความปลอดภัย ทางเดินหายใจ หรือการส่งต่อ พร้อมรักษาอุณหภูมิร่างกายด้วยผ้าคลุมตามสภาพแวดล้อม

งดอาหาร เครื่องดื่ม ยา และเครื่องดื่มกระตุ้น เว้นแต่บุคลากรการแพทย์แนะนำ ผู้ประสบเหตุอาจต้องรับการตรวจหรือหัตถการ และอาการคลื่นไส้เพิ่มความเสี่ยงสำลัก ให้พูดคุยสั้น ชัด และไม่ปล่อยให้อยู่ลำพัง

ความเชื่อเรื่องห้ามนอนราบต้องไม่ขัดขวางการช่วยชีวิต

คำแนะนำเก่าบางชุดระบุว่าห้ามวางผู้ประสบเหตุนอนราบทันที หรือให้คงท่านั่งงอเข่าเป็นเวลาหลายสิบนาที เพราะเกรงเลือดคั่งที่ขาไหลกลับเข้าสู่หัวใจ แนวคิดนี้ยังปรากฏในสื่อฝึกจำนวนหนึ่ง แต่หลักฐานรองรับท่าและเวลาตายตัวมีจำกัด และอาจทำให้การดูแลทางเดินหายใจ การกู้ชีพ หรือการรักษาบาดเจ็บล่าช้า

แนวทางที่เหมาะคือใช้การกู้ชีพผู้บาดเจ็บตามมาตรฐานหลังช่วยลง ประเมินอาการจริง แล้วจัดท่าที่รองรับทางเดินหายใจ การหายใจ การไหลเวียน และการบาดเจ็บ หากผู้ไม่หายใจปกติ ต้องนอนหงายเพื่อกดหน้าอก หากผู้รู้สึกตัวและสบายกว่าในท่าเอน ทีมอาจประคองท่านั้นระหว่างรอโดยเฝ้าระวัง

ทีมควรแก้เอกสารที่เขียนคำสั่งว่า “ห้ามนอนราบ” แบบเด็ดขาด เปลี่ยนเป็นแผนผังการตัดสินใจตามการตอบสนองและการหายใจ วิธีนี้ทำให้ผู้ปฐมพยาบาลไม่ต้องเลือกระหว่างคำสอนเก่ากับภาวะคุกคามชีวิตที่เห็นอยู่ตรงหน้า

ตรวจบาดเจ็บจากแรงตกและแรงหยุดตก

ผู้ประสบเหตุอาจกระแทกโครงสร้างระหว่างตก ถูกสายรัดกดหน้าอกหรือขาหนีบ ไหล่ถูกดึง หรือศีรษะสะบัด แม้ไม่มีแผลภายนอกก็อาจมีอาการเจ็บคอ หลัง หน้าอก ช่องท้อง หรือชาอ่อนแรง การซักถามควรครอบคลุมตำแหน่งตก ระยะตก จุดกระแทก การหมดสติ และอาการปวดที่เปลี่ยนเมื่อหายใจ

ตรวจด้วยการมองและถามโดยไม่ขยับส่วนบาดเจ็บเกินจำเป็น หากพบหายใจลำบาก เจ็บหน้าอกมาก เลือดออกผิดปกติ แขนขาผิดรูป ชา อ่อนแรง สับสน อาเจียน หรือระดับความรู้สึกตัวลดลง ให้แจ้งศูนย์ฉุกเฉินทันที แม้อาการเบื้องต้นดูดี เหตุที่มีแรงหยุดตกควรได้รับการประเมินจากบุคลากรการแพทย์

สายรัดและอุปกรณ์ที่รับแรงตกเป็นหลักฐานของเหตุ ห้ามนำกลับใช้จนผ่านเกณฑ์ของผู้ผลิตและกระบวนการองค์กร กฎกระทรวงงานที่สูงกำหนดให้อุปกรณ์ได้รับการบำรุงรักษาตามมาตรฐานผู้ผลิตและตรวจสภาพก่อนใช้ทุกครั้ง หลังเหตุควรกักอุปกรณ์ ติดป้าย และบันทึกสภาพก่อนเคลื่อนย้าย

เฝ้าระวังต่อเนื่องระหว่างรอส่งต่อ

บันทึกการตอบสนอง การหายใจ ชีพจรหากผู้ช่วยได้รับการฝึก สีผิว อาการปวด และการเปลี่ยนแปลงเป็นช่วง ๆ ผู้ประสบเหตุที่พูดคุยได้ในตอนแรกอาจทรุดจากบาดเจ็บ เลือดออก หรือภาวะอื่น การมีคนหนึ่งรับหน้าที่เฝ้าสัญญาณชีพและเวลาโดยเฉพาะช่วยลดข้อมูลตกหล่น

ป้องกันร้อนหรือหนาวเกินไป คลุมร่างกายแต่ไม่บดบังการสังเกตการหายใจ เตรียมพื้นที่ให้ทีมแพทย์เข้าถึงและจัดคนไปรับที่ประตู หากจำเป็นต้องเคลื่อนย้ายเพราะพื้นที่ยังมีอันตราย ให้ใช้วิธีและอุปกรณ์ที่ลดการบิดตัวตามระดับการฝึก

ส่งต่อข้อมูลสั้นและครบ ได้แก่ เวลาตก เวลาเริ่มห้อย เวลาถึงพื้น ระยะหรือกลไกตก จุดกระแทก การหมดสติ อาการที่พบ การเปลี่ยนแปลง การกู้ชีพ และยาที่ทราบ ห้ามตัดสินว่าไม่ต้องตรวจเพราะผู้ประสบเหตุเดินหรือพูดได้ ควรให้บุคลากรการแพทย์เป็นผู้ประเมินความจำเป็นในการรักษาต่อ

อุปกรณ์และจุดยึดต้องรองรับแผนช่วยเหลือ

การปฐมพยาบาลที่ดีเริ่มก่อนเกิดเหตุ หากอุปกรณ์กู้ภัยไปไม่ถึง จุดยึดอยู่ผิดด้าน หรือเชือกสั้น ผู้ประสบเหตุจะห้อยนานขึ้น ข้อ 4 ของกฎกระทรวงงานที่สูง พ.ศ. 2564 กำหนดให้อุปกรณ์คุ้มครองเหมาะกับสภาพงาน และเมื่อใช้เข็มขัดกับเชือกหรือสายช่วยชีวิต ต้องมีจุดยึดที่มั่นคง แข็งแรง และปลอดภัย

สำหรับงานตั้งแต่สี่เมตรขึ้นไป ข้อ 9 กำหนดมาตรการป้องกันที่เหมาะสมและการใช้เข็มขัดนิรภัยกับเชือกนิรภัยหรือสายช่วยชีวิตพร้อมอุปกรณ์ตลอดระยะเวลาทำงาน เมื่อระบบมีโอกาสหยุดคนกลางอากาศ แผนต้องบอกวิธีเข้าถึง โอนน้ำหนัก และนำลงในสภาพพื้นที่นั้นจริง

ชุดปฐมพยาบาล เครื่องกระตุกหัวใจ เปล อุปกรณ์ตรึง และเครื่องมือปลดสายต้องอยู่ในตำแหน่งที่นำมาใช้ทัน ไม่เก็บหลังประตูที่ผู้รับเหมาเข้าไม่ได้ ตรวจวันพร้อมใช้และซ้อมนำอุปกรณ์จากจุดเก็บถึงพื้นที่รับผู้ประสบเหตุด้วย

การซ้อมต้องรวมช่วงหลังถึงพื้น

หลายทีมจบการซ้อมเมื่อหุ่นแตะพื้น ทำให้ไม่เคยฝึกประคองศีรษะ ถอดระบบ ประเมินการหายใจ หรือส่งข้อมูลให้ทีมแพทย์ การซ้อมที่ครบควรเดินต่อจนถึงการกู้ชีพจำลอง การนำเครื่องกระตุกหัวใจมาใช้ การจัดทางเข้ารถพยาบาล และการส่งมอบข้อมูล

กำหนดบทบาทล่วงหน้า ได้แก่ ผู้บัญชาการกู้ภัย ผู้ควบคุมระบบเชือก ผู้รับตัว ผู้ปฐมพยาบาล ผู้โทรฉุกเฉิน ผู้นำทาง และผู้บันทึกเวลา คนหนึ่งอาจรับหลายบทบาทในทีมขนาดเล็กได้ต่อเมื่อไม่กระทบงานคุกคามชีวิต การโทรฉุกเฉินควรเกิดพร้อมกับการกู้ ไม่รอจนช่วยลงสำเร็จ

หลังซ้อมให้วัดเวลาของแต่ละช่วงและทบทวนคุณภาพ ไม่ตั้งเวลารวมเป็นคำตอบเดียว จุดช้าอาจอยู่ที่การแจ้งเหตุ การเปิดตู้ การตั้งระบบ การเข้าถึงผู้ประสบเหตุ หรือการรับช่วงปฐมพยาบาล แก้สาเหตุนั้นแล้วซ้อมซ้ำในสภาพกะกลางคืน ฝน หรือพื้นที่กีดขวางตามความเป็นไปได้

รายการตรวจการดูแลหลังช่วยลง

• พื้นที่รับผู้ประสบเหตุปลอดจากการตกซ้ำ ของตก ไฟฟ้า เครื่องจักร และการจราจรหรือไม่
• ทีมรองรับศีรษะ ลำตัว และขาก่อนปลดระบบหรือไม่
• ตรวจการตอบสนอง ทางเดินหายใจ การหายใจ และเลือดออกรุนแรงทันทีหรือไม่
• โทร 1669 และนำชุดปฐมพยาบาลกับเครื่องกระตุกหัวใจมาโดยไม่รอหรือไม่
• ผู้ไม่หายใจปกติได้รับการกู้ชีพบนพื้นผิวที่เหมาะสมทันทีหรือไม่
• ผู้หายใจปกติได้รับการจัดท่าตามอาการและการบาดเจ็บที่สงสัยหรือไม่
• ป้องกันไม่ให้ผู้ประสบเหตุยืน เดิน กิน หรือดื่มเองหรือไม่
• เฝ้าระวังการหายใจ ระดับความรู้สึกตัว อาการปวด และการเปลี่ยนแปลงต่อเนื่องหรือไม่
• บันทึกเวลาตก ระยะห้อย กลไกตก จุดกระแทก และการช่วยเหลือครบหรือไม่
• กักอุปกรณ์ที่รับแรงตกและรักษาสภาพไว้ตรวจสอบหรือไม่
• ทีมแพทย์ได้รับข้อมูลและเข้าถึงพื้นที่โดยไม่มีสิ่งกีดขวางหรือไม่

รายการนี้ใช้เป็นส่วนท้ายของแผนกู้ภัยเฉพาะงานได้ ผู้ควบคุมควรทบทวนกับทีมก่อนเริ่มงานและเมื่อเปลี่ยนพื้นที่ จุดยึด วิธีเชื่อมต่อ หรือสมาชิก การอ่านรายการโดยไม่หยิบอุปกรณ์มาทดลองยังไม่พิสูจน์ว่าแผนใช้ได้จริง

หลักจำง่ายหลังผู้ประสบเหตุถึงพื้น

หลังช่วยลง ให้เปลี่ยนจากโหมดกู้ภัยเป็นโหมดปฐมพยาบาลทันที ประเมินการตอบสนองและการหายใจ ควบคุมเลือดออก ดูแลการบาดเจ็บจากการตก จัดท่าตามอาการ และส่งต่อผู้เชี่ยวชาญ ความเชื่อเรื่องท่าพักพิเศษต้องไม่ทำให้การเปิดทางเดินหายใจหรือการกู้ชีพล่าช้า

การเตรียมพื้นที่รับตัว บทบาทคน อุปกรณ์ และข้อมูลส่งต่อไว้ตั้งแต่ก่อนขึ้นทำงาน ทำให้ช่วงสำคัญนี้ไม่ต้องอาศัยการตัดสินใจเฉพาะหน้า เป้าหมายคือช่วยลงเร็ว ดูแลภาวะคุกคามชีวิตตามมาตรฐาน และเฝ้าระวังจนบุคลากรการแพทย์รับช่วงครบถ้วน